Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Google Llc ve Diğerleri - Rusya Kararı 37027/22 B.

Bu karar, internet platformlarının üçüncü taraf içeriklerini barındırma ve yönetme süreçlerinde ifade özgürlüğünün korunması bakımından kritik bir öneme sahiptir. Mahkeme, bir teknoloji şirketinin belirli içerikleri kaldırmaya veya zorla yayımlamaya yönelik orantısız idari ve mali yaptırımlara maruz bırakılmasının, ifade özgürlüğüne ağır bir müdahale olduğunu hukuken tescil etmiştir. Karar, ulusal makamların devlet anlatısına uymayan siyasi söylemleri bastırmak için dijital platformları birer sansür aracı olarak kullanmasını hukuka aykırı bulmaktadır. Ayrıca, iştiraklerin ciroları üzerinden hesaplanan ve orantısız boyutlara ulaşan astronomik para cezalarının, şirketler üzerinde yaratacağı caydırıcı etkinin demokratik toplum düzeniyle bağdaşmadığı vurgulanmıştır.

Karar, dijital çağda aracı hizmet sağlayıcıların hak ve sorumluluklarını insan hakları ekseninde tanımlayan temel kararlardan biri olması sebebiyle güçlü bir emsal değere sahiptir. Özellikle, platformların kendi yayın politikaları gereği veya uluslararası yaptırımlar kapsamında bazı kullanıcıların hesaplarını askıya alma hakkı, ifade özgürlüğünün "ifade etmeme" yönüyle koruma altına alınmıştır. Uygulamada bu karar, ulusal mahkemelerin uluslararası teknoloji şirketlerine yönelik yaptırım kararlarında ifade özgürlüğü ile kamu düzeni arasında somut bir orantılılık denetimi yapmaları zorunluluğunu pekiştirmekte; şirketler topluluğu içindeki farklı tüzel kişiliklerin sorumluluklarının keyfi olarak birbirine karıştırılmasını adil yargılanma hakkı kapsamında engellemektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Google LLC ve ona bağlı grup şirketleri (Google Rusya, Google İrlanda ve Google International), Rusya Federasyonu'na karşı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurmuştur. Uyuşmazlık, Rus yetkililerin Google'dan YouTube platformundaki siyasi muhalif içerikleri ve bağımsız savaş haberlerini kaldırmasını istemesiyle başlamıştır. Google bu talepleri reddedince, şirket ve iştiraklerinin toplam cirosu üzerinden milyarlarca rublelik devasa para cezalarına çarptırılmıştır. Eş zamanlı olarak, uluslararası yaptırım listesindeki bir Rus iş insanına ait Tsargrad TV'nin YouTube kanalının kapatılması üzerine, Rus mahkemeleri kanalın zorla yeniden açılmasına karar vermiş ve Google'a katlanarak artan, astronomik cezalar kesmiştir. Bu cezaların tahsili için Google Rusya'nın tüm varlıklarına el konulmuş ve şirket iflasa sürüklenmiştir. Şirketler, uygulanan sansür baskısı, kesilen astronomik cezalar ve gerekçesiz kararlar nedeniyle ifade özgürlüğü ile adil yargılanma haklarının ihlal edildiğini iddia etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Mahkeme, uyuşmazlığı çözerken özellikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.10 ile güvence altına alınan ifade özgürlüğü ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6 ile korunan adil yargılanma hakkı çerçevesindeki yerleşik içtihat prensiplerine dayanmıştır. Kararda, internetin ve YouTube gibi devasa video paylaşım platformlarının bilgiye erişim ve bilgi alışverişindeki emsalsiz rolü vurgulanarak, bu mecralara yönelik müdahalelerin çok sıkı bir orantılılık denetimine tabi tutulması gerektiği belirtilmiştir. Mahkeme, ifade özgürlüğünün yalnızca lehte olan bilgileri değil, aynı zamanda devleti rahatsız eden siyasi eleştirileri de koruduğunu, siyasi ifadeye yönelik kısıtlamalar için devletin çok dar bir takdir marjı bulunduğunu hatırlatmıştır.

Bununla birlikte, ifade özgürlüğünün aynı zamanda bir platformun belirli bir içeriği yayımlamamayı seçme hakkını (negatif ifade özgürlüğü) da kapsadığı kabul edilmiştir. Yaptırım uygulanan kişi veya kuruluşlara ait içeriklerin bir platformda zorla barındırılmasının istenmesi, bu kapsamda bir müdahale olarak değerlendirilmiştir. Adil yargılanma hakkı bağlamında ise, ulusal mahkemelerin kararlarını verirken tarafların temel argümanlarına açık ve tatminkar cevaplar vermesi gerektiği kuralı işletilmiştir. Özellikle, farklı ülkelerde kurulu tüzel kişiliklerin gelirlerinin birleştirilerek tek bir şirkete ceza kesilmesi ve bir şirketin borcunun diğerinden tahsil edilmesi gibi işlemlerde, ulusal mahkemelerin yeterli hukuki gerekçelendirme yapma yükümlülüğünün altı çizilmiştir. Ayrıca, şirketi iflasa sürükleyecek boyuttaki para cezalarının ifade özgürlüğü üzerinde ağır bir caydırıcı etki yaratacağı ilkesi teyit edilmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayı incelerken, Rus yetkililerin Google LLC'ye yönelttiği içerik kaldırma taleplerinin ve ardından uygulanan milyarlarca rublelik idari para cezalarının, şirketin ifade özgürlüğüne açık bir müdahale oluşturduğunu tespit etmiştir. Kaldırılması istenen içeriklerin nefret söylemi veya şiddete teşvik içermediği, aksine muhalif siyasi söylemler ile bağımsız savaş haberciliğinden oluştuğu ve kamu yararını ilgilendirdiği vurgulanmıştır. Yerel mahkemelerin, bu içeriklerin gerçekte nasıl bir tehlike yarattığını somut olarak değerlendirmeden doğrudan cezalandırma yoluna gitmesi, demokratik toplum gerekleriyle bağdaşmaz bulunmuştur.

Öte yandan, yaptırım listesindeki Tsargrad TV'nin YouTube hesabının yeniden açılmasına yönelik verilen mahkeme kararları ve buna bağlı olarak kesilen astronomik para cezaları da ifade özgürlüğünün negatif yönüne yapılmış orantısız bir müdahale olarak nitelendirilmiştir. Bu cezaların, bir platformu devletin siyasi anlatısına uygun yayın yapmaya zorlamak amacıyla kullanıldığı tespit edilmiştir. Mahkeme, kesilen cezaların boyutunun şirketi iflasa sürükleyecek kadar ağır olmasının, ifade özgürlüğü üzerinde derin bir caydırıcı etki yarattığının altını çizmiştir.

Adil yargılanma hakkı yönünden ise, yerel mahkemelerin Google şirketler grubuna dâhil farklı tüzel kişiliklerin gelirlerini hukuki bir dayanak göstermeksizin birleştirerek ceza hesaplaması ve Rusya'daki iştirakin mal varlığına el koyması hukuka aykırı bulunmuştur. Mahkemeler, şirketlerin sunduğu yargı yetkisi itirazları ve tüzel kişiliklerin ayrılığı gibi hayati savunmalara hiçbir makul ve yeterli yanıt vermeyerek adil yargılanma hakkını zedelemiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvurucuların ifade özgürlüğü ve adil yargılanma haklarının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.