Anayasa Mahkemesi Ahu Doğan ve Diğerleri Kararı 2020/3455 B.

Bu karar, idarenin kamu görevlilerinin görev yerini değiştirme (naklen atama) hususundaki takdir yetkisinin sınırlarını özel hayata saygı hakkı bağlamında netleştirmesi açısından büyük önem taşımaktadır. İdarelerin, kamu hizmetinin etkin bir şekilde yürütülmesini sağlamak amacıyla memurların görev yerlerini değiştirme yetkisi bulunsa da, bu yetki kullanılırken bireylerin özel ve aile hayatına haksız müdahalelerden kaçınılması gerektiği bir kez daha vurgulanmıştır. Özellikle somut vakada olduğu gibi, asılsız veya somut delillere dayanmayan disiplin soruşturmaları neticesinde tesis edilen atama işlemleri hukuka aykırı bulunmuştur.

Anayasa Mahkemesi, idarenin takdir yetkisini kullanırken keyfiliğe kaçmaması ve işlemlerini mutlaka kamu yararı ile hizmet gerekleri temeline oturtması gerektiğinin altını çizmiştir. Kamu görevlilerinin disiplin cezalarının mahkeme kararıyla iptal edilmesine rağmen, aynı asılsız olaylara dayanılarak yapılan sürgün niteliğindeki atamaların hukuki güvenlik ve özel hayata saygı hakkını zedelediği açıkça ortaya konmuştur.

Emsal niteliğindeki bu karar, benzer şekilde somut delillere dayanmayan, soyut ihbar ve iddialarla görev yeri değiştirilen tüm kamu personeli için güçlü bir hukuki dayanak oluşturmaktadır. Danıştay ve idare mahkemelerinin, idarenin takdir yetkisini denetlerken daha titiz bir inceleme yapmaları, iptal edilen disiplin işlemlerine dayalı idari tasarrufları hukuka aykırı bularak iptal etmeleri gerektiği yönünde yargısal bir standart getirilmiştir. Bu içtihat, idarenin personel rejimindeki işlemlerinde daha şeffaf, adil ve orantılı hareket etme zorunluluğunu pekiştirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Silifke M Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda infaz ve koruma memuru olarak çalışan başvurucu, bir meslektaşıyla görev yerinde genel ahlaka aykırı davrandığı iddiasıyla kimliği belirsiz bir ihbar mektubuyla şikayet edilmiştir. Bu asılsız şikayet sonucunda başvurucuya kınama cezası verilmiş ve idare tarafından derhal bulunduğu kurumda görevine devamının uygun görülmediği gerekçesiyle Adana'daki başka bir cezaevine naklen atanmıştır.

Başvurucu, kınama cezasına karşı dava açmış ve mahkeme, iddiaların somut delillere dayanmadığını belirterek bu cezayı iptal etmiştir. Disiplin cezasının iptal edilmesine rağmen, idarenin aynı iftira ve iddialara dayanarak yaptığı sürgün niteliğindeki atama işlemini geri almaması üzerine başvurucu, atamanın iptali için idare mahkemesinde dava açmıştır. İdare mahkemesi ve Danıştay ise idarenin takdir yetkisini gerekçe göstererek iptal talebini reddetmiştir. Başvurucu, haksız yere ailesinden koparıldığını, babasının hastalığında yanında olamadığını ve ağır psikolojik süreçler geçirdiğini belirterek ihlal tespiti talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın temelinde, kamu görevlilerinin disiplin işlemleri ve idarenin naklen atama yetkisinin sınırları yer almaktadır. Kamu görevlilerine uygulanacak disiplin yaptırımları 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.125 kapsamında düzenlenmiş olup, disiplin cezası verilebilmesi için isnat edilen fiillerin somut, şüpheden uzak ve inandırıcı delillerle ispatlanması zorunludur. Disiplin hukukunun temel prensiplerine göre, şüpheden sanık yararlanır ilkesi memur disiplin hukukunda da geçerlidir ve soyut ihbar mektupları tek başına cezalandırma aracı yapılamaz.

İdarenin kamu görevlilerini naklen atama (yer değiştirme suretiyle atanma) yetkisi bulunsa da, bu yetki mutlak ve sınırsız bir takdir hakkı içermez. Anayasa'nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı, bireylerin mesleki ve sosyal yaşamlarına haksız, ölçüsüz ve orantısız müdahaleleri kesin bir dille yasaklar. Anayasa Mahkemesi ve idari yargı içtihatlarına göre, kamu personelinin görev yerinin değiştirilmesi işlemi kamu yararı ve hizmet gerekleri doğrultusunda tesis edilmek zorundadır. Disiplin cezasına konu edilen eylemlerin yargı kararıyla iptal edildiği durumlarda, idarenin aynı asılsız eylemleri gerekçe göstererek atama işlemi yapması hukuken korunamaz ve iyi idare ilkeleriyle bağdaşmaz.

Müdahalenin haklı kabul edilebilmesi için, idarenin zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığını ve müdahalenin ölçülü olduğunu ilgili ve yeterli gerekçelerle ortaya koyması gerekmektedir. Personel rejimi gibi sıkı kurallara tabi alanlarda kamu makamlarının geniş takdir yetkisi bulunmakla birlikte, bu yetkinin keyfi kullanımı demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırılık teşkil eder. Bir atama işlemi, bireyin özel hayatına, aile birliğine ve mesleki itibarına telafisi güç zararlar veriyorsa ve bu işlem somut kanıtlara değil, soyut iddialara dayanıyorsa, özel hayata saygı hakkının ihlali doğrudan gündeme gelir. İdare, kamu hizmetinin etkin bir şekilde yürütülmesi amacını taşırken dahi, bireylerin temel haklarına orantısız müdahalelerden kaçınmakla yükümlüdür.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı çerçevesinde oldukça detaylı bir şekilde incelemiş ve idari işlemlerin yargısal denetimindeki çelişkileri tespit etmiştir. Başvurucunun, bir meslektaşıyla ahlaka aykırı davrandığı iddiası üzerine kimliği belirsiz bir ihbar dilekçesiyle disiplin soruşturması geçirdiği ve bu asılsız iddialar neticesinde kendisine kınama cezası verildiği anlaşılmıştır. İdare, bu disiplin cezasını temel bir gerekçe olarak ele almış ve başvurucuyu görev yaptığı ilçeden başka bir ildeki kuruma naklen atamıştır. Ancak, kınama cezasına karşı açılan iptal davasında idare mahkemesi, iddiaların somut bir bilgi ve belgeye dayanmadığını, soyut ve imzasız ihbar mektubunun cezalandırma için yeterli olamayacağını belirterek kınama cezasını kesin olarak iptal etmiştir.

Anayasa Mahkemesi, disiplin cezasının haksız olduğunun yargı kararıyla kesin olarak tescillenmesine rağmen, atama işlemine karşı açılan davanın idare mahkemesi ve Danıştay tarafından reddedilmesini hukuki mantıkla ve temel hakların korunması ilkesiyle çelişkili bulmuştur. Atama işlemi tesis edilirken ve bu işleme karşı yargısal denetim yapılırken, temel dayanak olan ahlaka aykırı fiil iddiasının asılsız olduğunun göz ardı edilmesi açıkça hukuka aykırıdır. Başvurucunun kendi rızası dışında ailesiyle birlikte yaşadığı yerleşik düzenden koparılarak başka bir şehre atanması, hem mesleki itibarını ciddi şekilde zedelemiş hem de kanser hastası babasıyla ilgilenmesi gibi en temel ailevi yükümlülüklerini yerine getirmesini imkansız kılmıştır.

Derece mahkemeleri, atama işleminin hizmet gerekleri ve kamu yararı uyarınca yapıldığını sadece soyut ve genel ifadelerle belirtmiş, ancak başvurucunun o kurumda kalmasının kamu hizmetini nasıl olumsuz etkileyeceğini somut olgularla açıklayamamıştır. Yargı kararıyla iptal edilmiş, delilsiz bir disiplin suçlamasının idari bir işlem olan naklen atamaya meşru bir gerekçe oluşturması hukuken mümkün değildir. İdarenin takdir yetkisi kamu yararı ve hizmet gerekleriyle sınırlı olup, somut olayda başvurucunun özel hayata saygı hakkından yararlanmasındaki bireysel çıkarı ile idarenin kamusal yararı arasında adil bir denge kurulamadığı, müdahalenin ölçüsüz olduğu saptanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.