Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Word Of Lıfe Church - Ermenistan Kararı 30817/13 B.

Bu karar, adil yargılanma hakkının en temel unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkı bağlamında son derece kritik bir hukuki anlam taşımaktadır. Yüksek mahkemelerin, önlerine gelen uyuşmazlıklarda usul kurallarını uygularken adalet mekanizmasının işleyişini kolaylaştırmak ile kişilerin hak arama özgürlüğünü engellememek arasında hassas bir denge kurması gerektiği vurgulanmaktadır. Karar, avukatların veya tarafların dilekçelerinde yapabilecekleri basit ve açık maddi hataların, yargılamanın esasına girilmesini engelleyecek aşılmaz bir bariyer olarak kullanılamayacağını açıkça ortaya koymaktadır.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi göz önüne alındığında, bu içtihat yerel mahkemelerin aşırı şekilcilikten kaçınmaları gerektiği yönünde bağlayıcı bir standart getirmektedir. Dilekçenin bütününden asıl niyetin ve itiraz edilen kararın ne olduğu anlaşılabiliyorsa, sadece sonuç kısmındaki veya belirli bir fıkradaki yazım hatasına dayanılarak davanın usulden reddedilmesi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin ihlali sonucunu doğuracaktır. Aynı zamanda, dinsel azınlıkların veya grupların toplumda "tarikat" gibi sert ifadelerle eleştirilmesinin, mahkemelerce ifade özgürlüğü kapsamında bir değer yargısı olarak kabul edilmesinin, tek başına devletin inançlara karşı tarafsızlık yükümlülüğünü zedelemediği de kararda netleştirilmiş, böylece ifade ve din özgürlüğü çatışmalarında mahkemelerin uygulayacağı dengeleme kriterleri belirginleşmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu dini organizasyon ve organizasyonun baş rahibi, kendilerini bir "tarikat" olarak nitelendiren ve isimlerini bir pornografi skandalıyla ilişkilendiren gazete makaleleri nedeniyle hakaret davası açmıştır. Yerel mahkemeler, kullanılan sert ifadelerin ifade özgürlüğü kapsamında bir değer yargısı olduğunu belirterek davanın reddine karar vermiştir. İstinaf aşamasında da sonuç değişmeyince başvurucular Yargıtay'a temyiz başvurusunda bulunmuştur. Temyiz dilekçesinin kapağında, eklerinde ve içeriğinde İstinaf Mahkemesinin kararına itiraz edildiği çok net bir şekilde belirtilmesine rağmen, dilekçenin sadece sonuç kısmındaki bir yazım hatası nedeniyle yanlışlıkla İlk Derece Mahkemesinin kararının bozulması talep edilmiştir. Yargıtay, bu basit maddi hatayı gerekçe göstererek, kararın düzeltilmesine veya yeniden sunulmasına imkan tanımaksızın temyiz başvurusunu usulden reddetmiştir. Başvurucular, bu katı usul uygulamasının mahkemeye erişim hakkını engellediğini ve yerel mahkemelerin inançlarını meşruiyet testine tabi tutarak din özgürlüklerini ihlal ettiğini ileri sürmüştür.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/1 uyarınca, herkesin medeni hak ve yükümlülükleri ile ilgili uyuşmazlıklarda mahkemeye erişim ve adil yargılanma hakkı bulunmaktadır. Mahkemeye erişim hakkı mutlak bir hak olmayıp, hukuki belirliliği ve adaletin düzgün işleyişini sağlamak amacıyla belirli usuli sınırlamalara tabi tutulabilir. Ancak, getirilen bu sınırlamaların meşru bir amaca hizmet etmesi ve kullanılan araç ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir orantılılık ilişkisi bulunması zorunludur.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarına göre, usul kurallarının uygulanmasında aşırı şekilcilik yasağı hayati bir öneme sahiptir. Usul kurallarının, tarafların mahkemeye erişimini imkansız kılacak veya hakkın özünü zedeleyecek kadar katı ve esneklikten uzak bir şekilde yorumlanması, adil yargılanma hakkının ihlali sonucunu doğurur. Mahkemelerin, basit yazım hatalarını veya açık maddi hataları düzeltme imkanı varken, bu hataları davanın reddi için aşılmaz bir engel olarak kullanmaları ölçüsüz bir müdahale olarak kabul edilir.

Ayrıca, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.9 kapsamında güvence altına alınan din ve vicdan özgürlüğü bağlamında devletin tarafsızlık ve yansızlık yükümlülüğü bulunmaktadır. Devlet organları, dini inançların meşruiyetini yargılayamaz veya sorgulayamaz. Ancak mahkemelerin, hakaret iddialarını karara bağlarken ifade özgürlüğü ile din özgürlüğü arasında bir dengeleme yapması ve belirli dini gruplara yönelik sert eleştiri veya nitelendirmeleri ifade özgürlüğü çerçevesinde bir değer yargısı olarak değerlendirmesi, tek başına devletin inançlar karşısındaki tarafsızlık yükümlülüğünü ihlal ettiği anlamına gelmez.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

AİHM, somut olayda Yargıtay'ın temyiz dilekçesini usulden reddetmesini incelediğinde, başvurucuların aslında İstinaf Mahkemesinin kararına itiraz ettiklerinin dilekçenin bütününe bakıldığında açıkça anlaşıldığını tespit etmiştir. Dilekçenin kapağında itiraz edilen mahkeme ve karar tarihi doğru belirtilmiş, ilgili kararın kopyası dilekçeye eklenmiş ve metin içindeki hukuki argümanlar doğrudan İstinaf Mahkemesinin gerekçelerine yöneltilmiştir. Tüm bu açık olgulara rağmen, sadece sonuç kısmındaki bir yazım hatası nedeniyle başvurunun İlk Derece Mahkemesi kararına yapılmış gibi değerlendirilmesi ve şeklen reddedilmesi son derece orantısız bulunmuştur.

AİHM, usul hukukunda bu tür maddi hataların düzeltilmesine imkan tanıyan yasal düzenlemeler bulunmasına rağmen, Yüksek Mahkemenin hiçbir gerekçe sunmaksızın bu esnekliği kullanmamasını ve başvuruculara hatalarını düzeltme hakkı vermemesini aşırı şekilcilik olarak nitelendirmiştir. Bu katı yaklaşım, usul kurallarının hizmet etmesi gereken adaletin tesisi amacını aşmış ve başvurucuların üst mahkemeye erişim hakkının özünü doğrudan zedelemiştir.

Diğer taraftan, AİHM başvurucuların din özgürlüğü ihlali iddialarını ayrıca incelemiştir. Yerel mahkemelerin söz konusu "tarikat" kelimesini hakaret veya nefret söylemi olarak değil, kamusal bir tartışma ve ifade özgürlüğü kapsamında sert bir değer yargısı olarak kabul ettiği görülmüştür. Yerel makamların doğrudan başvurucuların inançlarının meşruiyetini yargılamadığı, yalnızca ifade özgürlüğü ile itibarın korunması arasında bir denge testi uyguladığı belirlenmiştir. Bu sebeple, devletin din ve inançlar karşısındaki tarafsızlık yükümlülüğünün ihlal edilmediği kanaatine varılmış ve bu şikayet açıkça dayanaktan yoksun bulunmuştur.

Sonuç olarak AİHM, basit maddi hataların aşırı şekilci bir yaklaşımla davanın reddine gerekçe yapılması sebebiyle adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.