Anayasa Mahkemesi Fatma Karagöz ve Diğerleri Kararı 2021/30773 B.

Anayasa Mahkemesinin bu kararı, borçlu olmayan eşin aile konutu üzerindeki hukuki korumasını ve dava ehliyetini netleştirmesi bakımından hukuk sistemimiz için büyük bir önem taşımaktadır. Yüksek Mahkeme, aile konutunun haczedilmesine karşı yapılan meskeniyet şikâyetlerinde, icra takibine taraf olmayan eşin "aktif husumet ehliyeti" bulunmadığı gerekçesiyle davanın usulden reddedilmesini, Anayasa ile güvence altına alınan aile hayatına saygı hakkının ihlali olarak nitelendirmiştir. Karar, icra ve iflas hukukundaki şeklî taraf sıfatı yaklaşımlarının, anayasal bir güvence olan aile konutu korumasının ve ailenin barınma hakkının önüne geçemeyeceğini açıkça ortaya koymaktadır.

Uygulamada ve benzer davalarda bu kararın emsal etkisi oldukça güçlü olacaktır. İcra hukuk mahkemeleri, bundan böyle aile konutu iddiasına dayalı haczedilemezlik şikâyetlerinde, şikâyetçi eşin icra takibinin borçlusu olup olmadığına bakılmaksızın, hukuki yarar ilkesi çerçevesinde işin esasına girerek inceleme yapmak zorundadır. Bu yeni içtihat, alacaklı ile borçlu arasındaki menfaat dengesinin kurulmasında, borçlunun ailesinin barınma hakkının, sosyal durumunun ve aile bütünlüğünün de temel bir hukuki kriter olarak denkleme dâhil edilmesini mutlak surette zorunlu kılmaktadır. Dolayısıyla karar, icra takiplerinde ailenin korunması prensibini güçlendiren, hak arama özgürlüğünün önündeki usul engellerini kaldıran ve mülkiyetin ötesinde aile yaşamını merkeze alan temel bir referans noktası niteliğindedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucuların eşleri aleyhine, alacaklılar tarafından ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla icra takibi başlatılmış ve bu kapsamda ailelerin yaşamakta olduğu konutlar üzerine haciz işlemi uygulanmıştır. Başvurucular, haczedilen evlerin "aile konutu" niteliğinde olduğunu ve haczedilemeyeceğini belirterek, haczin kaldırılması talebiyle icra hukuk mahkemelerine meskeniyet iddiasına dayalı şikâyet başvurusunda bulunmuştur. Ancak ilk derece mahkemeleri, başvurucuların icra takibinin tarafı (borçlusu) olmadıklarını ve konutun maliki konumunda bulunmadıklarını belirterek, aktif husumet ehliyeti (dava açma sıfatı) yokluğundan şikâyetleri usulden reddetmiştir. İstinaf ve temyiz incelemelerinden geçerek kesinleşen bu kararlar üzerine başvurucular, aile konutuyla ilgili şikâyet haklarının engellendiğini ve aile hayatına saygı haklarının ihlal edildiğini ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 20. ve 41. maddeleri, aile hayatına saygı hakkını ve ailenin toplumun temeli olarak korunmasını güvence altına almaktadır. Bu anayasal güvence, devletin sadece aile hayatına keyfî olarak müdahale etmekten kaçınmasını gerektiren bir negatif yükümlülükle sınırlı değildir. Aynı zamanda aile yaşamına saygıyı etkin bir şekilde sağlamak için gerekli hukuki ve yargısal mekanizmaları kurmasını, uyuşmazlıklarda etkili ve adil kararlar verilmesini temin etmesini kapsayan pozitif yükümlülükleri de içerir.

Aile konutu, sadece malik olan eşin mülkiyetinde değil, tüm aile bireylerinin ortak kullanımında olan, ailenin sosyal ve ekonomik yaşamının merkezinde yer alan bir unsurdur. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.82 kapsamında düzenlenen haciz yasağı, diğer adıyla meskeniyet iddiası, kural olarak borçlunun hâline münasip evinin haczedilmesini önlemeyi amaçlar. Ancak söz konusu meskenin bir "aile konutu" niteliği taşıması durumunda, "hâline münasip ev" kavramı sadece icra takibinin tarafı olan borçlunun değil, borçlu ile birlikte o konutta yaşamını sürdüren tüm ailenin sosyal ve ekonomik durumu gözetilerek çok daha geniş bir çerçevede değerlendirilmelidir.

Yerleşik içtihat prensipleri uyarınca, aile konutundan kaynaklanan anayasal güvencelerin ihlalinin engellenmesi ve durdurulması için oluşturulan yargısal yollara başvuru hakkı, sadece tapu maliki eşe özgülenemez. Hakları, yaşam alanı ve barınma imkânı doğrudan etkilenen, malik ve borçlu olmayan eşin de koruyucu mekanizmaları harekete geçirme ve aile konutunun haczedilmesine karşı dava yoluna gitmekte doğrudan hukuki yararı bulunmaktadır. Yargı mercilerinin bu husustaki koruyucu hükümleri usul kurallarına sığınarak dar yorumlaması, devletin anayasal pozitif yükümlülüklerinin açık bir ihlali sonucunu doğurur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuların eşlerine ait olan ve aile konutu güvencesinden yararlanan taşınmazlar hakkında, alacaklılar tarafından ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla icra takibi başlatıldığını ve bu konutların haczedildiğini tespit etmiştir. Başvurucuların meskeniyet iddiasına dayalı haczedilemezlik şikâyetlerinin, derece mahkemeleri tarafından yalnızca icra takibine taraf olmadıkları yani aktif husumet ehliyetlerinin bulunmadığı gerekçesiyle usulden reddedilmesi, Yüksek Mahkeme tarafından detaylı bir anayasal incelemeye tabi tutulmuştur.

Mahkeme, aile konutu niteliğindeki taşınmazın haczedilmesinin etkilerinin sadece şeklen borçlu konumunda olan eş üzerinde kalmadığını, o konutta yaşayan ve barınma hakkı doğrudan tehdit altında olan diğer eşi ve çocukları da çok yakından ilgilendirdiğini vurgulamıştır. Derece mahkemelerinin haczedilemezlik şikâyetini ileri sürebilme ehliyetini salt icra takibinin taraflarıyla sınırlandıran şekilci ve daraltıcı yorumu, başvurucuların Anayasa’nın 20. ve 41. maddelerinde yer alan güvenceleri ileri sürme ve bu güvencelerden yargı mercileri önünde etkin bir biçimde yararlanma imkânını tamamen ortadan kaldırmıştır.

Somut olaydaki uyuşmazlıklarda, hacze konu evlerin borçlunun ve ailesinin hâline münasip aile konutu olmadığına dair alacaklılar veya mahkemelerce ileri sürülmüş esasa etkili bir itiraz bulunmamaktadır. Buna rağmen, haciz işleminden en doğrudan ve ağır şekilde etkilenecek kişi konumunda olan başvurucuların şikâyet haklarının usul engelleriyle reddedilmesi, ailenin korunmasına yönelik hukuki mekanizmaların işlevsiz bırakılmasına yol açmıştır. Bu katı usul yaklaşımı, devletin aile hayatına saygı hakkı bağlamında üstlendiği yargısal prosedürleri etkili ve adil bir şekilde sağlama şeklindeki pozitif yükümlülüğüyle bağdaşmamaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, aile hayatına saygı hakkının öngördüğü pozitif yükümlülüklerin yerine getirilmediği gerekçesiyle Anayasa'nın 20. maddesinde güvence altına alınan aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasına karar vermiştir.