Anayasa Mahkemesi Nurcan Taş Kararı 2021/7065 B.

Bu karar, eşlerden birinin borcu nedeniyle haczedilen taşınmazın aile konutu olması durumunda, tapu maliki olmayan veya icra dosyasında taraf sıfatı bulunmayan diğer eşin de haczedilmezlik (meskeniyet) şikâyetinde bulunabileceğini hukuken tescil etmektedir. Anayasa Mahkemesi, aile konutu güvencesinin sadece mülkiyet hakkına dayanmadığını, ailenin korunması ve aile hayatına saygı hakkı çerçevesinde devletin pozitif yükümlülükleri kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamıştır. İcra mahkemesinin, malik olmayan eşin aktif husumet ehliyeti bulunmadığı gerekçesiyle davasını reddetmesi, anayasal güvencelerin ihlali olarak nitelendirilmiştir.

Uygulamada icra mahkemeleri, meskeniyet şikâyetini yalnızca icra takibinin borçlusunun ileri sürebileceği yönünde katı bir şekilcilik benimseyebilmektedir. Ancak bu emsal karar, İcra ve İflas Kanunu'ndaki "borçlunun hâline münasip evi" kavramının, borçlunun ailesinin sosyal ve ekonomik durumunu da kapsayacak şekilde geniş yorumlanmasını zorunlu kılmaktadır. Karar, borçlu olmayan eşin aile konutu üzerindeki anayasal haklarını koruyabilmesi için etkili bir yargısal mekanizmaya erişimini garanti altına alması bakımından icra hukuku pratiğinde köklü ve yönlendirici bir etki yaratacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Nurcan Taş, eşinin borçlarından dolayı haklarında yürütülen icra takibinde alacaklılara karşı icra hukuk mahkemesinde dava açmıştır. Başvurucunun eşinin borçları sebebiyle icra müdürlüğü tarafından ailenin birlikte yaşadığı eve haciz konulmuştur. Başvurucu, bu evin ortalama düzeyde bir ailenin yaşadığı mesken niteliğinde olduğunu ve "hâline münasip ev" (aile konutu) sayılması gerektiğini belirterek haczin kaldırılmasını ve muhtemel satışın durdurulmasını talep etmiştir.

Başvurucu, borçlu kendisi olmamasına rağmen, haczedilen taşınmazın aile konutu vasfını taşıdığını ifade ederek hukuki yollara başvurmuştur. Ancak yerel icra hukuk mahkemesi, başvurucunun ilgili icra dosyalarında "borçlu" sıfatı taşımadığını ve icra takibinde taraf olmadığını gerekçe göstererek, şikâyeti aktif dava ehliyeti (husumet) yokluğundan reddetmiştir. Başvurucu da bu ret kararının aile hayatına saygı hakkını ihlal ettiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 20. ve 41. maddelerinde güvence altına alınan aile hayatına saygı hakkı ve ailenin korunması ilkesi, devletin bu hakka keyfî müdahalelerden kaçınmasının yanı sıra, aile yaşamına etkili bir biçimde saygının sağlanması için pozitif yükümlülükler de içerir. Bu yükümlülükler, aile konutundan kaynaklanan hakların korunması adına etkili mekanizmalar kurmayı ve yargısal prosedürlere erişimi sağlamayı da zorunlu kılar.

Ailenin sosyal ve ekonomik yaşamı açısından hayati bir öneme sahip olan aile konutu, evlilik kurumunun sürmesini sağlayan ve aileyi bir çatı altında toplayan en önemli unsurlardan biridir. Aile konutuna ilişkin anayasal güvenceler mülkiyet hakkından bağımsızdır. Konut sadece bir eşin mülkiyetinde olsa dahi, diğer aile bireylerinin de konut üzerinde birlikte zilyetliği bulunur.

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.82 kapsamında düzenlenen "borçlunun hâline münasip evinin haczedilemeyeceği" (meskeniyet) kuralı, temelde borçlunun barınma hakkını korumayı amaçlar. Ancak hacze konu meskenin aynı zamanda aile konutu niteliği taşıması hâlinde, salt borçlunun değil, tüm ailenin sosyal ve ekonomik durumuna uygun bir değerlendirme yapılması hukuki bir zorunluluktur.

Yerleşik anayasal içtihatlara göre, aile konutunun haczedilmesine karşı borçlunun eşinin de yargı yoluna gitmekte hukuki yararı vardır. Aile konutunun maliki veya borçlusu olmayan eşin, koruyucu yetkileri kullanmasının veya meskeniyet şikâyetinde bulunmasının katı şekilcilikle engellenmesi, devletin aile hayatını koruma konusundaki pozitif yükümlülüklerinin ihlali sonucunu doğurur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda başvurucunun eşine ait olan ve aile konutu olarak kullanıldığı ifade edilen taşınmaz üzerine alacaklılar tarafından farklı icra dosyalarından haciz işlemi uygulanmıştır. Başvurucu, söz konusu evin ailenin ortak yaşam alanı olduğunu ve ailenin standartlarına göre "hâline münasip ev" niteliği taşıdığını belirterek, haczin kaldırılması talebiyle meskeniyet iddiasına dayalı şikâyette bulunmuştur.

Yerel icra mahkemesi ise başvurucunun icra dosyasında taraf sıfatının bulunmamasını ve takibin borçlusu olmamasını gerekçe göstererek, haczedilmezlik şikâyetini yalnızca borçlunun ileri sürebileceği yönünde daraltıcı bir yorumla davanın aktif husumet ehliyeti yokluğundan reddine hükmetmiştir.

Anayasa Mahkemesi, yerel mahkemenin bu yorumunu değerlendirmiş ve ilgili taşınmazın üzerine konulan hacizden başvurucunun ve evde yaşayan diğer aile üyelerinin doğrudan etkileneceğini tespit etmiştir. İcra mahkemesinin, uyuşmazlık konusu evin aile konutu olup olmadığını dahi tartışmaksızın, meskeniyet iddiasıyla dava açma ehliyetini sadece icra takibine taraf olan borçlu ile sınırlayan yaklaşımı, Anayasa'nın 20. ve 41. maddelerindeki güvenceleri tamamen işlevsiz kılmıştır.

Aile konutuna ilişkin hakların korunması ve bu hakların yargı mercilerinde ileri sürülebilmesi, icra dosyasındaki taraf sıfatından bağımsız olarak garanti edilmelidir. Başvurucunun aile konutu güvencesinden yararlanarak dava açabilmesi gerekirken, bu hakkının yargı mercilerince şeklî gerekçelerle engellenmesi, aile hayatına saygıyı sağlama yönündeki yargısal pozitif yükümlülüklerin yerine getirilmemesi anlamına gelmektedir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, aile hayatına saygı hakkının öngördüğü pozitif yükümlülüklerin yerine getirilmemesi nedeniyle Anayasa'nın 20. maddesinde güvence altına alınan aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.