Makale

Günümüzde yapay zekâ sistemleri, yalnızca önceden belirlenmiş komutları yerine getiren bir araç olmaktan çıkarak, derin öğrenme yetenekleriyle otonom bir şekilde yeni, özgün ve şaşırtıcı çıktılar üretebilen bir yapıya bürünmüştür. Bilişim hukuku perspektifinden değerlendirildiğinde, yapay zekâ tarafından oluşturulan resim, şiir, makale veya müzik bestesi gibi ürünlerin fikri mülkiyet hukuku kapsamında korunup korunamayacağı sorunu, mevcut hukuk sistemlerini ciddi bir şekilde zorlamaktadır. Zira geleneksel telif hakkı hukuku, eser sahibinin insan olduğu ön kabulüne dayanmakta ve korumayı insanın yaratıcı çabasına özgülemektedir. Ancak insan zekasını taklit eden ve hatta onun ötesine geçebilen yeni nesil algoritmaların ürettiği çıktıların hukuki statüsünün belirsiz olması, bu alana yapılan ekonomik yatırımları ve inovasyonu tehlikeye atma potansiyeli taşımaktadır. Bu makalede, bir bilişim hukuku uzmanı gözüyle, yapay zekâ çıktılarının telif hakkına konu olup olamayacağı, bu ürünler üzerindeki mülkiyet iddiaları ve yargı makamlarının konuya yaklaşımı ele alınacaktır.

Yapay Zekâ Çıktılarının Eser Niteliği ve Yaratıcılık

Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında bir fikri ürünün eser sayılabilmesi için, sahibinin hususiyetini taşıması ve kanunda sayılan eser türlerinden birine girmesi şarttır. Yapay zekâ çıktılarının eser niteliği tartışılırken en büyük engel, bu hususiyet yani yaratıcılık ve özgünlük koşulunun bir makine tarafından sağlanıp sağlanamayacağıdır. Hukuk uygulamasında hususiyet, bireyin kişiliğini ve yaratıcı zihnini esere yansıtması olarak tanımlanır. Günümüzde üretici yapay zekâ modelleri, devasa veri setlerini analiz edip sentezleyerek tamamen orijinal ve şaşırtıcı çıktılar üretebilmektedir. Hukuki açıdan bakıldığında, makinenin ürettiği bu çıktının tesadüfi olmaması ve belirli bir algoritmik sürecin eseri olması, yaratıcılık unsurunun varlığı yönünde güçlü bir argüman sunmaktadır. Ancak sorunun asıl kaynağı, bu yaratıcılığın kime atfedileceğidir; zira makinenin kendi başına bir hukuki statüsü bulunmamaktadır ve telif koruması geleneksel olarak insan ruhunun bir yansıması olarak görülür.

Çıktılar Üzerindeki Hak Sahipliğine Yönelik Teoriler

Yapay zekâ çıktılarının telif hakkı ve statüsü konusunda doktrinde üç ana hukuki yaklaşım bulunmaktadır. Romantik okul, eseri meydana getirenin mutlaka bir insan olması gerektiğini savunarak, yapay zekâ çıktılarının kimseye ait olmadığını ve doğrudan kamu malı (public domain) sayılması gerektiğini ileri sürer. Buna karşılık reformist okul, yapay zekânın otonom yapısını dikkate alarak bu sistemlere elektronik kişilik verilmesini ve bizzat yapay zekânın eser sahibi kabul edilmesini savunur. Ancak mevcut hukuk sistemleri yapay zekâyı bir kişi olarak tanımadığından, bu görüş şu an için uygulanabilir olmaktan uzaktır. Modern okul ise daha pragmatik bir yaklaşımla, yapay zekâyı bir araç olarak konumlandırır ve eserin arkasındaki insan faktörüne odaklanır. Bu yaklaşıma göre telif hakkı, yapay zekâya veri giren kullanıcıya, sistemi geliştiren programcıya veya sürece finansal destek sağlayan yatırımcıya verilmelidir.

Alternatif Korumalar ve Küresel Yargı Pratiği

Bilişim hukuku uygulayıcıları, telif hakkı düğümünü tam olarak çözmek için geleneksel yöntemlerin tıkandığı noktada artık yeni ve alternatif koruma modellerine yönelmektedir. Özellikle veri tabanı korumasına benzer bir sui generis (kendine özgü) hak modeli veya haksız rekabet kurallarının işletilmesi, yapay zekâ sektöründeki büyük yatırımların karşılıksız kalmasını engellemek adına oldukça makul bir çözüm olarak değerlendirilmektedir. Bununla birlikte, dünya genelindeki yargı kararlarına bakıldığında, makine çıktılarının hukuki statüsünün henüz tam bir yeknesaklığa kavuşmadığı, ülkelere göre farklılıklar barındırdığı açıkça görülmektedir. Çıktının niteliğine ve insan müdahalesinin yoğunluğuna göre mahkemeler çok farklı sonuçlara ulaşabilmektedir:

• Thaler v. Perlmutter Davası: ABD mahkemeleri, insan zekâsının ürünü olmayan ve tamamen makine tarafından üretilen çıktılara telif koruması sağlanamayacağına hükmetmiştir.
• Shenzhen Tencent Davası: Çin mahkemesi, yapay zekâ algoritmasının ürettiği bir finansal makalede, insan ekibinin veri seçimini ve format düzenlemesini yaratıcı bir faaliyet sayarak telif hakkını kabul etmiştir.
• Li v Liu Kararı: Çin Pekin İnternet Mahkemesi, görüntü oluşturma modeline girilen detaylı komutları (prompt) ve parametre ayarlarını orijinal fikri çaba olarak nitelendirip, yapay zekâ çıktısı üzerinde kullanıcıya mülkiyet hakkı tanımıştır.