Makale

Dijitalleşme ve bilişim sistemlerinin üretim süreçlerine entegrasyonuyla şekillenen dördüncü sanayi devrimi, geleneksel çalışma modellerini köklü bir biçimde dönüştürmüştür. Bu dönüşümün en belirgin yansımalarından biri olan uzaktan çalışma, fiziksel ofis sınırlarını ortadan kaldırarak işin evden veya sınır aşan farklı coğrafyalardan yürütülmesine olanak tanımıştır. Ancak bu esneklik, iş hukuku uygulamaları ve iş sağlığı ve güvenliği tedbirleri bakımından daha önce öngörülmemiş karmaşık hukuki ihtilafları gün yüzüne çıkarmıştır. Özellikle yabancı unsurlu iş ilişkilerinde yargı yetkisi ve uygulanacak hukukun tespiti sorunu ile evden çalışmada işverenin gözetim borcu ile işçinin anayasal mahremiyet hakları arasındaki ince çizgi, günümüz bilişim ve iş hukukunun en kritik tartışma alanlarını oluşturmaktadır. Çalışanların sağlık ve vücut bütünlüğünü korumaya yönelik denetim yetkilerinin, işçinin özel hayatının gizliliği prensibiyle nasıl bağdaştırılacağı hukuki bir perspektifle irdelenmelidir.

Sınır Aşan Uzaktan Çalışmada Yargı Yetkisi Sorunu

Endüstri 4.0 sisteminin sunduğu teknolojik altyapı sayesinde, üretimin bir ülkede yapılıp yönetiminin tamamen başka bir ülkeden gerçekleştirilmesi mümkün hale gelmiştir. Bu durum, özellikle yabancı unsurlu iş sözleşmelerinde yargı yetkisi ve hangi ülke mevzuatının tatbik edileceği sorununu doğurmaktadır. Örneğin, fabrikanın Türkiye'de, üretim sürecini uzaktan yöneten personelin ise Almanya'da bulunduğu bir senaryoda, ihtilaf anında uygulanacak milletlerarası özel hukuk kuralları belirsizlik yaratabilmektedir. İş kazası veya meslek hastalığı doğmadan önceki önleyici tedbirler aşamasında yaşanabilecek bu yasal boşluk, işçilerin hak kayıplarına uğramasına sebebiyet verebilir. Uyuşmazlık anında hakim uygulanacak hukuku belirlese de, iş sağlığı ve güvenliği gibi proaktif bir alanda önceden hukuki belirlilik sağlanması şarttır. Bu hukuki sorunun aşılması adına, iş sözleşmesine uygulanan hukuk kurallarının iş sağlığı ve güvenliği hususlarında da doğrudan esas alınması gerektiği savunulmaktadır. Eğer sözleşme Türk hukukuna tabi ise, yurtdışında çalışan işçinin de Türk iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına göre korunması hukuki güvenliği tesis edecektir.

Uluslararası Muayene ve İşyeri Hekimliği Kriterleri

Sınır aşan uzaktan çalışma modelinde, işçinin sağlık gözetiminin nasıl sağlanacağı uygulamada ciddi zorluklar barındırmaktadır. Türk hukukuna tabi olarak yurtdışında ikamet eden ve çalışan bir işçinin, periyodik sağlık kontrolleri için Türkiye'ye gelmesi hayatın olağan akışına aykırıdır. Bu tür vakalarda, işyeri hekiminin denetim rolü uluslararası bir nitelik kazanmak zorundadır. Çözüm olarak, işyeri hekiminin çalışana bulunduğu ülkedeki hangi sınıf hastanelerde muayene olması gerektiği yönünde uluslararası standartlara uygun talimatlar vermesi gerekmektedir. Sağlanan muayene sonuçlarının ve laboratuvar bulgularının Türkiye'deki işveren nezdinde geçerli kabul edilebilmesi için, ülkelerarası mevzuat farklılıklarını yorumlayabilecek düzeyde donanımlı, uluslararası yetkilere sahip ve raporları sınır ötesi geçerlilik taşıyan özel sertifikalı işyeri hekimlerine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu yapı, hem işverenin kanuni gözetim borcunu yerine getirmesini sağlayacak hem de çalışanın sağlık hakkını teminat altına alacaktır.

Evden Çalışma Modelinde İşverenin Denetim Yetkisi ve Mahremiyet

4857 sayılı İş Kanunu'nun 14. maddesinde tanımlanan uzaktan çalışma ilişkisi, işçinin iş görme edimini evinde veya teknolojik iletişim araçlarıyla işyeri dışında yerine getirdiği esasa dayanır. İlgili kanun uyarınca işveren, uzaktan çalışan işçisi için iş sağlığı ve güvenliği önlemleri hakkında eğitim vermek, sağlık gözetimini sağlamak ve sağlanan ekipmanla ilgili tedbirleri almakla mükelleftir. Ancak, ev ortamının iş yeri sayılmasıyla birlikte işverenin yapacağı ortam denetimleri, doğrudan doğruya Anayasa'nın 20. maddesinde düzenlenen özel hayatın gizliliği ve 21. maddesinde güvence altına alınan konut dokunulmazlığı ilkeleriyle çatışma potansiyeli taşımaktadır. Doktrinde yoğun olarak tartışılan bu anayasal çatışmanın çözümü için sınırların net çizilmesi elzemdir. İşverenin ergonomik riskleri ve iş güvenliği şartlarını değerlendirebilmesi adına denetim yetkisini kullanırken dikkat etmesi gereken temel hukuki sınırlar şunlardır:

• İşverenin denetimi tüm konutu değil, sadece işin fiilen görüldüğü çalışma alanını kapsamalıdır.
• ILO 184 sayılı tavsiye kararına paralel olarak, denetimler yerel mevzuatın ve anayasal hakların elverdiği ölçüde, işçinin açık rızası alınarak gerçekleştirilmelidir.
• Uzaktan Çalışma Yönetmelik taslağı m.21/2 uyarınca, gerçekleştirilecek hukuki denetimlerin önceden belirlenen tarihlerde ve planlı bir şekilde yapılması şarttır.