Unutulma Hakkında Çatışan Haklar ve Denge Testi Uygulaması

Dijital çağda bilgiye erişimin hızlanması, kişilerin geçmişlerine ait verilerin internet ortamında süresiz olarak kalmasına yol açmaktadır. Bu durum, bireylerin özel hayatın gizliliği ve şeref ve itibarın korunması hakkı ile toplumun haber alma özgürlüğü ve ifade özgürlüğü arasında ciddi uyuşmazlıklar doğurur. Hukuk sistemimizde bu iki temel hakkın karşı karşıya geldiği durumlarda, her iki hakkın da özüne dokunulmadan adil bir çözüm bulunması esastır. Bireyin geçmişindeki olumsuzluklardan arınarak hayatına devam edebilmesini sağlayan unutulma hakkı mutlak ve sınırsız bir hak değildir. Haklar arası çatışma yaşandığında, yargı mercileri ve veri koruma otoriteleri tarafından uygulanan denge testi devreye girer. Bu test, hangi hakkın somut olayda üstün tutulması gerektiğini belirleyen en önemli hukuki mekanizmadır. Denge testi uygulanırken sansür ortamı yaratmamak ve ölçülülük ilkesine sadık kalmak, demokratik toplum düzeninin vazgeçilmez bir unsurudur.

İfade Özgürlüğü ile Özel Hayatın Gizliliği Arasındaki Çatışma

Unutulma hakkının kullanılması, doğası gereği çoğunlukla ifade özgürlüğü ve basın özgürlüğü ile karşı karşıya gelmektedir. İnternet ortamında hukuka uygun olarak yayımlanmış ancak zamanla kişiye rahatsızlık veren bir haberin erişimden kaldırılması, basın özgürlüğüne yönelik bir müdahale teşkil eder. Bu müdahalenin ölçülü olmaması durumunda, unutulma hakkının kötü niyetli kullanılarak bir sansür aracı haline gelme tehlikesi bulunmaktadır. Anayasa Mahkemesi kararlarında da vurgulandığı üzere, ifade özgürlüğünün kısıtlanması ancak daha üstün bir menfaatin veya hak ihlalinin varlığı hâlinde hukuka uygundur. Bu iki dost olmayan hak çatıştığında, mahkemeler ve otoriteler tarafından adil bir terazi kurularak hangi hakkın korunması gerektiği belirlenir. Özellikle kamu yararı taşıyan ve toplumu ilgilendiren meselelerde haber verme hakkı çoğunlukla üstün tutulmaktadır.

Denge Testinde Üstün Kamu Yararı ve Kamuya Mal Olma Kriteri

Denge testinin kalbinde kamu yararı ve kişinin toplumdaki statüsü yatar. Bir haberin yayında kalmasında toplumun yüksek bir faydası varsa, bireyin unutulma talebi genellikle reddedilir. Yargı kararlarına göre, siyasetçiler, sanatçılar, sporcular ve devlet yöneticileri gibi kamuya mal olmuş kişiler hakkında yapılan haberlerde ifade özgürlüğü ve toplumun bilgi alma hakkı daha ağır basmaktadır. Ancak bu kişilerin dahi özel hayatına ilişkin, yalnızca magazinsel merak uyandıran ve toplumsal bir fayda sağlamayan detayların ifşasında kamu yararı bulunmadığı kabul edilir. Eğer haber konusu olay, tarihi veya bilimsel bir öneme sahipse yahut ağır bir ceza yargılamasını içeriyorsa, aradan uzun yıllar geçse bile bilginin güncelliğini yitirmediği sonucuna varılabilir. Bu gibi durumlarda unutulma hakkı, basın özgürlüğü karşısında daralır.

Kişisel Verileri Koruma Kurulu Tarafından Belirlenen Kriterler

Unutulma hakkı taleplerinin değerlendirilmesinde Kişisel Verileri Koruma Kurulu (KVKK), 23.06.2020 tarihli ve 2020/481 sayılı kararı ile denge testinde kullanılacak somut ölçütleri belirlemiştir. Bu ölçütler, Avrupa Birliği standartları ve uluslararası yönergeler ile uyumlu bir hukuki altyapı sunmaktadır. Arama motorları üzerinden isim ve soyisim ile yapılan aramalardaki indeks silme taleplerinde, hakem merciler tarafından uygulanan bu test, keyfi sansür uygulamalarının önüne geçmeyi hedefler. Kurul, her somut olayın kendi özel koşulları içinde değerlendirilmesi gerektiğini vurgularken, temel hak ve özgürlükler arasındaki dengenin hassasiyetle korunmasına dikkat çeker. İlgili kriterler, bir olayın toplum tarafından bilinmesindeki menfaat ile kişinin unutulmasındaki menfaati tarafsızca tartmaktadır.

• Kamusal hayatta önemli rol oynama: Siyasetçi veya ünlü kişilerin talepleri daha dar yorumlanır ve kamu yararı üstün tutulur.
• Çocuğun üstün yararı: Başvuruya konu veriler işlendiğinde ilgili kişi çocuk ise verilerin unutulma ihtimali oldukça yüksektir.
• Bilginin doğruluğu ve güncelliği: Gerçek dışı veya zamanla güncelliğini tamamen kaybetmiş bilgilerin silinmesi kolaylaşır.
• Ceza gerektiren suça ilişkin olma: Ağır suçların toplum tarafından bilinmesindeki menfaat, hafif suçlara nazaran daha uzun süre devam eder.
• Gazetecilik faaliyeti ve kamu yararı: Haber niteliği taşıyan ve toplumu ilgilendiren içeriklerde basın özgürlüğü daha fazla korunur.

Ölçülülük İlkesi ve Müdahalenin Sınırları

Denge testi uygulanırken göz önünde bulundurulması gereken en kritik hususlardan biri ölçülülük ilkesidir. İfade özgürlüğü ile unutulma hakkı çatıştığında, yargı makamları veya veri otoriteleri tarafından alınacak kararların, diğer hakka asgari düzeyde müdahale etmesi şarttır. Örneğin, bir haber içeriğinin hukuka uygun ancak güncelliğini yitirmiş olması durumunda, haberin bütünüyle internetten silinmesi yerine yalnızca arama motoru indeksinden çıkarılması veya kişi adının anonimleştirilmesi gibi daha hafif tedbirlere başvurulabilir. Anayasa Mahkemesi içtihatları da göstermektedir ki, genel ve süresiz erişim engelleme kararları, basın özgürlüğü üzerinde orantısız bir kısıtlama yaratmaktadır. Bu nedenle, çatışan haklar arasında denge kurulurken, amaca ulaşmaya elverişli en hafif hukuki çare seçilerek temel hakların özü korunmalıdır.