Makale

Bilimsel araştırmaların ve tıp biliminin ilerlemesi sürecinde hayvan deneyleri tarih boyunca önemli bir yer tutmuştur. Ancak günümüz modern hukuk sistemlerinde ve Türk hukukunda hayvanların salt bir deney aracı olarak görülmesi engellenmiş, bu alanda katı hukuki ve etik sınırlar çizilmiştir. Türk hukukunda hayvanlar üzerinde gerçekleştirilen deneyler, tıbbi müdahale niteliği taşıdığından belirli yasal şartların kümülatif olarak sağlanmasını gerektirmektedir. Özellikle Hayvanları Koruma Kanunu ve deneysel çalışmalara dair yönetmelikler, hayvan refahını merkeze alarak keyfi ve bilimsel temeli olmayan uygulamaları kesin olarak yasaklamaktadır. Bu makalede, hayvan hakları ve hukuku perspektifinden, mevzuatımızda hayvan deneylerinin hangi katı şartlara ve etik usullere tabi tutulduğu uzman bir hukuki bakış açısıyla incelenecektir.

Hayvanları Koruma Kanunu Kapsamında Temel Şartlar

Hayvanları Koruma Kanunu’nun dokuzuncu maddesi, hayvan deneylerinin hukuki temelini oluşturmaktadır. İlgili kanun maddesi uyarınca, hayvanların bilimsel olmayan teşhis, tedavi ve deneylerde kullanılması kesin olarak yasaklanmıştır. Kanun koyucu, hayvanlar üzerinde tıbbi ve bilimsel deney yapılabilmesini başkaca bir seçenek olmaması ön şartına bağlamıştır. Yani bilimsel amaca ulaşmak için hayvan kullanılmayan alternatif bir yöntem mevcutsa, hayvan deneyinin hukuka uygunluğundan söz edilemez. Ayrıca kanun, deneylerin hayvanları koruyacak biçimde yapılmasını, deneylerde kullanılacak hayvanların uygun şartlarda barındırılmasını ve bakımının sağlanmasını emretmektedir. Deneylerin gerçekleştirilebilmesi için kurumlarda mutlaka yerel etik kurulların bulunması ve bu kurullardan resmi izin alınması yasal bir zorunluluktur.

Tıbbi Müdahale Hukuku Bağlamında Hayvan Deneylerinin Kriterleri

Hayvanlar üzerinde yapılan deneyler de özünde birer tıbbi müdahale olduğundan, genel tıbbi müdahale hukuka uygunluk şartlarının bu alana da uyarlanması gerekmektedir. Uzman bir hukukçu perspektifiyle değerlendirildiğinde, deneyin mutlaka o alanda uzmanlaşmış yetkili personel tarafından icra edilmesi şarttır. Ayrıca deneyin tıbbi bir gereklilik taşıması, yani veteriner tıbbın gelişmesi veya insan ve hayvan hastalıklarına çare bulunması gibi meşru bir amaca hizmet etmesi elzemdir. Kozmetik sektörü gibi tıbbi endikasyonun bulunmadığı durumlarda yapılan ve hayvanlara orantısız acı çektiren deneyler, yarar ve zarar dengesini sağlamadığı için hukuka aykırılık teşkil etmektedir. Eğer deney yapılacak hayvan sahipli bir hayvan ise, mülkiyet ve tasarruf yetkisi kapsamında mutlaka hayvan sahibinin rızasının alınması da hukuki bir zorunluluktur.

Kozmetik Ürünler Ve Yönetmeliklerin Getirdiği Alternatif Yöntem Zorunluluğu

Hayvan deneyleri konusunda mevzuatımızda yer alan en önemli sınırlamalardan biri de kozmetik sektörüne ilişkindir. Kozmetik Ürünler Yönetmeliği uyarınca, hayvanlar üzerinde yapılan testlere alternatif bir yöntem Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı tarafından önerilmiş ve Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu tarafından kabul edilmişse, hayvan testi ile elde edilen ürünlerin veya bileşenlerin piyasaya sürülmesi kesinlikle yasaktır. Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Hayvanların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik de benzer bir yaklaşımla, daha az hayvan kullanılan veya hayvan kullanımını tamamen ortadan kaldıran alternatif yöntemlerin tercih edilmesini zorunlu tutmaktadır. Teknolojinin imkânlarından faydalanılarak hayvana verilecek acının asgari düzeye indirilmesi, hukuka uygunluğun vazgeçilmez bir parçasıdır.

Türk Hukukunda Hayvan Deneylerinin Hukuka Uygunluk Kriterleri Özeti

Yukarıda detaylandırılan yasal mevzuat ve tıbbi müdahale ilkeleri ışığında, bir hayvan deneyinin Türk hukukunda yasal koruma bulabilmesi ve hukuka uygun kabul edilebilmesi için belirli unsurları kümülatif olarak barındırması gerekmektedir. hayvan deneyleri etiği ve hukuku, canlının refahı ile bilimsel ilerleme arasındaki hassas dengeyi korumayı amaçlar. Bu unsurlardan herhangi birinin eksikliği, yapılan araştırmayı veya müdahaleyi doğrudan hukuka aykırı hale getirecektir. Bir hayvan hakları avukatı uzmanlığıyla değerlendirildiğinde, deneysel uygulamaların yasal sınırları içerisinde kalabilmesi için aranacak temel geçerlilik ve hukuka uygunluk şartları şu şekilde sıralanabilir:

• Deneyin bilimsel bir amaca (teşhis, tedavi veya araştırma) hizmet etmesi ve tıbbi bir gerekliliğinin (endikasyon) bulunması.
• bilimsel amaca ulaşmak için hayvan kullanılmayan başkaca alternatif bir seçeneğin hukuken ve fiilen mevcut olmaması.
• Deneyi gerçekleştirecek kurumun bünyesinde resmi bir etik kurul bulunması ve araştırmaya önceden resmi izin verilmesi.
• Müdahalenin yalnızca alanında yetkin ve uzmanlığı bulunan bilim insanları veya yetkili sağlık personelleri tarafından uygulanması.
• Hayvanlara en az acı verecek modern teknolojik yöntemlerin seçilmesi ve sahipli hayvanlar için mutlaka sahibinin açık rızasının alınması.