Makale

Tarım sektörü, insanlık tarihinin en köklü üretim biçimlerinden biri olmakla beraber, günümüz modern hukuk sistemlerinde kendine özgü ve karmaşık bir yasal zemine sahiptir. Ülkemiz ekonomisi ve istihdam yapısı içerisinde oldukça geniş bir yer tutan tarımsal üretim, çalışma ilişkileri bakımından diğer endüstriyel sektörlerden keskin çizgilerle ayrılmaktadır. Tarım işçilerinin hukuki statüsü incelendiğinde, tek tip bir yasal çerçevenin bulunmadığı, işyerinin büyüklüğü ve yapılan işin niteliği gibi spesifik kriterlere bağlı olarak 4857 sayılı İş Kanunu ile 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu arasında ikili bir yapının ortaya çıktığı görülmektedir. Bu heterojen ve istisnai hukuki yapı, sektörde bağımlı olarak çalışan işgücünün temel hak ve yükümlülüklerinin belirlenmesinde çeşitli hukuki tartışmaları beraberinde getirmektedir. Çalışma biçimlerinin süreksizliği, işyerlerinin coğrafi dağınıklığı, mevsimsel etkenler ve aracılık sistemlerinin yaygınlığı, tarım işçilerinin yasal statüsünün standart bir işçi profilinden önemli ölçüde farklılaşmasına neden olmuştur. Dolayısıyla, bu alandaki hukuki ihtilafların çözümü ve işçi-işveren ilişkilerinin yasal güvenceler ekseninde sağlıklı bir zemine oturtulması, tarım iş hukukunun bu farklılaşan yapısının mevzuat ışığında tüm detaylarıyla analiz edilmesini zorunlu kılmaktadır.

Mevzuatımızda Tarım İşçisi Kavramı ve Hukuki Sınıflandırma

Türk iş hukuku mevzuatında "tarım işçisi" kavramına ilişkin doğrudan, genelgeçer ve tekil bir yasal tanım bulunmamaktadır. 4857 sayılı İş Kanunu, işçiyi temel olarak bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişi olarak tanımlamakta olup, tarım alanında faaliyet gösterenler de prensip olarak bu temel tanım üzerinden değerlendirilmektedir. Uluslararası boyutta ise Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) sözleşmelerinde çok daha spesifik tanımlamalar mevcuttur. Örneğin, ILO'nun 99 sayılı Tarımda Asgari Ücret Tespiti Usulleri Hakkında Sözleşmesi, tarım işçilerini "tarımsal işyerleriyle tarıma ilişkin faaliyetlerde istihdam edilen bireyler" şeklinde tanımlamıştır. Tarımsal üretimin doğası gereği; toprağı işleme, bitkisel üretim, ormancılık, fidanlık bakımı ve hayvancılık gibi çok çeşitli alanlarda hizmet akdiyle çalışan kişiler bu statüde kabul edilmektedir. Bu geniş çerçeve, sektördeki işçilerin yaptıkları spesifik faaliyetlere göre kendi içinde çeşitli alt gruplara ayrılmasını hukuki bir gereklilik haline getirmiştir.

Hukuki statüleri ve çalışma koşulları bağlamında tarım işçileri; çalışma süresine, çalışma şekline ve işyeri büyüklüğüne göre çeşitli kategorilere ayrılmaktadır. Sürekli, mevsimlik ve geçici olarak yapılan bu ayrımlar, işçinin tabi olacağı kanuni hükümleri ve sahip olacağı hakları doğrudan etkilemektedir. Özellikle mevsimlik gezici tarım işçileri, belirli hasat dönemlerinde ikamet ettikleri bölgelerden ayrılarak başka coğrafyalara göç eden ve yasal koruma bakımından en dezavantajlı hukuki konumda bulunan grubu oluşturmaktadır. Buna karşılık, daimi nitelikteki tarım işçileri, yıl boyunca aynı tarımsal işletmede çalışan ve iş sözleşmesinin kesintisiz devam ettiği kişileri ifade etmektedir. Geçici mevsimlik işçiler ise göç etmeksizin kendi ikametgâhlarına yakın işletmelerde günlük veya saatlik usullerle çalışan bireylerdir. İşbu temel sınıflandırmalar, işçi ile işveren arasındaki ilişkinin niteliğinin ve hukuki sonuçlarının mahkemelerce tespit edilmesinde birincil kriter olarak dikkate alınmaktadır.

4857 Sayılı İş Kanunu Çerçevesinde Tarım İşlerinin Kapsamı

Tarım işçilerinin yasal statüsünü belirleyen ve uygulamada en çok karşılaşılan hukuki sınır, 4857 sayılı İş Kanunu'nun istisnaları düzenleyen 4. maddesidir. İlgili kanun maddesi, 50'den az işçi (50 dâhil) çalıştıran tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerini ve işletmelerini İş Kanunu kapsamı dışında bırakmıştır. Ancak bu işletmelerde istihdam edilen işçi sayısının 51 ve üzerine çıkması durumunda, söz konusu işyeri otomatik olarak İş Kanunu hükümlerine tam anlamıyla tabi hale gelmektedir. Bu niceliksel sınır, Türkiye'deki tarım işletmelerinin büyük çoğunluğunun küçük ölçekli veya aile işletmesi niteliğinde olması sebebiyle, tarım işçilerinin kahir ekseriyetinin İş Kanunu'nun sunduğu emredici koruma mekanizmalarının dışında kalması sonucunu doğurmaktadır. Kanun koyucunun bu istisnayı getirmesindeki temel hukuki gerekçenin, tarım işlerinin doğa koşullarına sıkı sıkıya bağlı, süreksiz ve kurumsal yapıdan uzak dağınık yapısı olduğu doktrinde ifade edilmektedir.

Ancak İş Kanunu, tarım sektöründeki her türlü faaliyeti mutlak surette kapsam dışında bırakmamıştır. Kanun'un ilgili bentleri uyarınca, çalışan sayısı 50 ve altında olsa dahi bazı tarımsal nitelikli işler doğrudan Kanun'un koruma şemsiyesi altına alınmıştır. Örneğin, tarım sanatları ile tarım aletleri, makine ve yedek parçalarının yapıldığı atölye ve fabrikalarda görülen işler her halükarda İş Kanunu'na tabidir. Ayrıca, tarımsal işletmelerde yapılan yapı işleri, halkın faydalanmasına açık park ve bahçelerde yapılan bakım işleri ile tarımsal ürünlerin sanayi tipi işlenmesi faaliyetleri de tarım istisnası haricinde tutulmuştur. Bir faaliyetin salt tarım işi mi yoksa tarıma dayalı sanayi işi mi olduğunun tespiti, Yargıtay içtihatlarında titizlikle incelenen bir husustur ve işçinin hukuki haklarının kapsamının belirlenmesinde oldukça kritik bir ayrımdır.

Türk Borçlar Kanunu Ekseninde Tarım İşçilerinin Hakları

İş Kanunu kapsamı dışında kalan ve 50 veya daha az işçi çalıştıran tarımsal işletmelerdeki bağımlı çalışma ilişkileri, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun "Hizmet Sözleşmesi" hükümlerine tabi olarak yürütülmektedir. Tarım işçilerinin çok büyük bir bölümünün yasal statüsünü şekillendiren bu ayrım, çalışanlar açısından oldukça önemli hukuki farklılıklar yaratmaktadır. Borçlar Kanunu kapsamında değerlendirilen tarım işçileri, İş Kanunu'nun işçilere tanıdığı kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, katı kurallara bağlanmış yıllık ücretli izin hakkı ve iş güvencesi gibi temel yasal kurumlardan mahrum kalmaktadır. İş sözleşmesinin feshi süreçleri, Borçlar Kanunu'nun fesih bildirim süreleri ve haklı nedenle fesih düzenlemelerine göre ele alınmaktadır. Bu durum, işverenin sözleşmeyi sonlandırma serbestisini belirli ölçüde genişletirken, tarım işçisinin yasal koruma kalkanını sanayi işçilerine kıyasla önemli ölçüde daraltmaktadır.

Hukuki doktrinde ve yargı pratiklerinde, Borçlar Kanunu'na tabi tarım işçileri için özel bir yazılı sözleşme zorunluluğunun bulunmaması en büyük ispat sorunu olarak öne çıkmaktadır. İşçinin temel ücretinin ödenmesi, günlük çalışma sınırlarının aşılıp aşılmadığı veya tatil günlerinde çalışma yapılıp yapılmadığı gibi hukuki uyuşmazlıklarda, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun genel ispat kuralları çerçevesinde hareket edilmek zorundadır. Ancak bu kapsam dışılık, işçinin her türlü haktan yoksun olduğu anlamına gelmemektedir; sözleşme özgürlüğü sınırları içinde işçi lehine kararlaştırılan şartlar geçerliliğini korur. Bununla birlikte, iş mevzuatının işçi lehine yorum ilkesi, Borçlar Kanunu'nun uygulandığı durumlarda yerini daha eşitlikçi bir akit yorumuna bıraktığından, uyuşmazlıkların çözümünde tarım işçisinin konumu yapısal olarak daha zayıf kalmaktadır.

Tarımda İş Aracılığı Yönetmeliği ve Hukuki Yükümlülükler

Mevsimlik ve gezici tarım işçilerinin yasal statüsünü şekillendiren en önemli faktörlerden biri de istihdam sürecindeki aracılık kurumudur. Bu sistem, hukuki olarak 2010 yılında yürürlüğe giren Tarımda İş Aracılığı Yönetmeliği ile detaylı bir şekilde düzenlenmiştir. İlgili yönetmelik, tarım işverenleri ile işçiler arasındaki ilişkinin kayıt altına alınmasını ve halk arasında "dayıbaşı" veya "elçi" olarak adlandırılan aracıların faaliyetlerinin yasal bir çerçeveye oturtulmasını amaçlamaktadır. Mevzuata göre, iş aracılığı yapmak isteyen gerçek veya tüzel kişilerin mutlaka İŞKUR'dan resmi bir aracı belgesi almaları yasal bir zorunluluktur. Aracılar, işçilerin barınma, ulaşım, temizlik ve yeme-içme gibi temel yaşam koşullarını ilgili otoritelerin belirlediği asgari standartlarda sağlamakla yükümlü kılınmıştır. Ayrıca işveren, aracı ve işçi arasındaki hukuki bağın, karşılıklı hak ve borçların açıkça belirtildiği bir yazılı sözleşme ile güvence altına alınması emredilmektedir.

İlgili yönetmeliğin getirdiği en kritik ve koruyucu hükümlerden biri, iş aracılarının elde edeceği ücret komisyonlarına ilişkindir. Yönetmelik, tarım aracılarının işçilerin hak ettiği ve eline geçecek olan ücret üzerinden herhangi bir kesinti yapmasını veya maddi menfaat temin etmesini kesin bir dille yasaklamıştır; aracılık hizmet bedelinin yalnızca işveren tarafından karşılanması gerektiği hüküm altına alınmıştır. İlerleyen yıllarda yürürlüğe giren 6715 sayılı Kanun ile Özel İstihdam Büroları'nın tarım sektöründe faaliyet göstermesine olanak tanınmış ve bu büroların da işçiden ücret alması yasaklanmıştır. Ancak, tüm bu emredici yasal düzenlemelerin varlığına rağmen, saha gerçeklikleri ile hukuki normlar arasında ciddi bir uçurum söz konusudur. Kayıt dışı aracılık faaliyetlerinin sürmesi, yasal normların uygulanabilirliğini zayıflatmakta ve temel hak ihlallerine zemin hazırlamaktadır.

Mevsimlik Tarım İşçilerinin Sözleşme Yapısı ve Çalışma Süreleri

Tarımsal üretimde mevsimlik işçilerin istihdamı, işin doğası gereği süreksiz iş akitlerine dayanmaktadır. İş Kanunu'nun ilgili hükümleri uyarınca, nitelikleri bakımından en çok otuz iş günü süren işler süreksiz iş, daha uzun süren işler ise sürekli iş olarak hukuken tanımlanmaktadır. Mevsimlik tarım işleri ve kampanya dönemi faaliyetleri çoğu zaman bu otuz günlük süreyi aşsa dahi, işletmenin elli işçi barajını geçmemesi nedeniyle Borçlar Kanunu'nun belirli süreli veya belirsiz süreli sözleşme kurallarına tabi olmaktadır. Belirli bir hasat dönemi için kurulan bu geçici iş ilişkilerinde, işçilerin günlük çalışma süreleri, dinlenme hakları ve hafta tatilleri gibi kavramlar genellikle işveren veya aracı ile yapılan sözlü mutabakatlarla fiilen belirlenmektedir. Bu belirsiz hukuki durum, çalışma sürelerinin makul sınırları aşmasına ve mesai alacaklarının tespit edilememesine sebebiyet vermektedir.

Tarım Sektöründe Çocuk ve Genç İşçilerin Yasal Çerçevesi

Tarım işgücü piyasasının yasal statü bakımından en hassas ve özel koruma gerektiren grubunu çocuk ve genç işçiler oluşturmaktadır. Türk mevzuatında 4857 sayılı İş Kanunu ve Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik çerçevesinde, 14 yaşını doldurmuş ancak 15 yaşını tamamlamamış kişiler "çocuk işçi", 15 yaşını tamamlamış ancak 18 yaşını doldurmamış kişiler ise "genç işçi" olarak hukuken tasnif edilmektedir. Bu yaş grubundaki bireylerin istihdam edilebilmesi için yasal vasilerinin açık ve yazılı izninin bulunması, yapılacak işin hafif işler kategorisinde yer alması ve çocukların eğitim öğretim hayatlarının kesinlikle aksatılmaması emredici yasal koşullardır. Mevzuatımız, çocuk işçilerin çalışma sürelerini fiziki gelişimlerini engellememesi amacıyla günde en fazla 7, haftada ise en fazla 35 saat ile katı bir şekilde sınırlandırmıştır.

Hukuki düzenlemelerin bu denli sıkı ve koruyucu hükümler içermesine karşın, mevsimlik tarım işçiliği pratikleri incelendiğinde çocuk emeğinin kullanımının kayıt dışı bir şekilde devam ettiği görülmektedir. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi gibi uluslararası sözleşmelerin ve insan hakları normlarının açık ihlali niteliğini taşıyan bu uygulamalar, yasal denetim mekanizmalarının sahada yetersiz kalması sebebiyle önlenememektedir. Çocuk işçilerin, yetişkin bireylerle aynı zorlu koşullarda, uzun saatler boyunca ve yasalara aykırı olarak daha düşük ücretlerle çalıştırılması, hukukun temel prensiplerinden olan eşit işe eşit ücret ilkesi ile doğrudan çelişmektedir. Tarım sektöründeki bu kayıt dışı istihdam biçimi, çocukların yalnızca kanuni işçi haklarını ihlal etmekle kalmamakta, aynı zamanda anayasal bir hak olan eğitim hakkını da fiilen askıya alarak derin bir hukuki zafiyet yaratmaktadır.

Sonuç itibarıyla, Türk hukuk sisteminde tarım işçilerinin yasal statüsü, yapılan işin doğası ve işletmenin ölçeği gibi spesifik kıstaslar etrafında şekillenen oldukça parçalı ve karmaşık bir yapı arz etmektedir. 4857 sayılı İş Kanunu'nun getirdiği elli işçi istisnası, tarım işçilerinin çok büyük bir kısmını Borçlar Kanunu'nun daha genel ve esnek olan hizmet sözleşmesi hükümlerine terk ederek, onları endüstriyel sektörlerdeki temel işçi güvencelerinden yasal olarak mahrum bırakmaktadır. Mevsimlik gezici işçilikteki kayıt dışı aracılık sistemi, yazılı sözleşme eksiklikleri, çalışma sürelerindeki derin belirsizlikler ve çocuk işçi çalıştırılması gibi yapısal sorunlar, mevcut hukuki normların sahadaki sosyo-ekonomik gerçeklerle tam anlamıyla örtüşmediğini kanıtlamaktadır. İşçi ve işveren arasındaki uyuşmazlıkların adil bir çözüme kavuşturulabilmesi adına, tarım sektörünün kendine has dinamiklerini gözeten, tüm tarım işçilerini istisnasız ve etkin bir koruma kalkanı altına alacak müstakil bir yasal düzenlemenin hayata geçirilmesi büyük bir hukuki gerekliliktir.