Sharenting İhlallerinde Hukuki Yollar ve Unutulma Hakkı

Günümüz dijital çağında ebeveynlerin çocuklarına ait fotoğraf, video ve bilgileri sosyal medya platformlarında sıkça paylaşması olarak tanımlanan sharenting davranışı, çoğu zaman masumane başlasa da çocukların hukuken korunan menfaatlerini ciddi şekilde zedeleyebilmektedir. Bir çocuğun kişilik hakkı, mahremiyeti ve özel hayatın gizliliği, ebeveynlerin sınırları aşan paylaşımlarıyla ihlal edildiğinde, hukuk sistemimiz mağdur çocuğu korumak adına çeşitli mekanizmalar öngörmektedir. Özellikle ebeveynin ifade özgürlüğü ile çocuğun haklarının çatıştığı durumlarda, çocuğun üstün yararı her zaman öncelikli olarak gözetilmek zorundadır. Hukukumuzda, çocukları bu tür ihlallere karşı koruyan temel düzenlemeler Türk Medeni Kanunu (TMK), Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ve Çocuk Koruma Kanunu (ÇKK) şemsiyesi altında toplanmaktadır. Mağdur çocukların, kişilik haklarına yönelen saldırılara karşı açabilecekleri davalar, talep edebilecekleri tazminatlar ve dijital dünyadaki izlerinin silinmesini sağlayan unutulma hakkı, bu hukuki koruma kalkanının en önemli parçalarını oluşturmaktadır.

Türk Medeni Kanunu Kapsamında Kişiliği Koruyucu Davalar

Sharenting mağduru olan çocuk, ebeveynlerinin hukuka aykırı paylaşımlarına karşı öncelikle TMK madde 24 ve 25 kapsamında düzenlenen kişiliği koruyucu davalar yoluna başvurabilir. Çocuğun kişilik hakkı şahsına sıkı sıkıya bağlı bir hak olduğundan, yargısal yollara başvuru usulü önem taşımaktadır. Çocuğun ehliyet durumu dava açma şartlarını etkilese de, ebeveyn ile çocuk arasında bir menfaat çatışması söz konusu olduğundan, vesayet makamından temsil kayyımı atanması talep edilerek hukuki sürecin işletilmesi güvence altına alınır. Bu kapsamda, henüz yapılmamış ancak yapılması muhtemel bir paylaşıma karşı saldırının önlenmesi davası, hali hazırda sosyal medyada yer alan ve devam eden paylaşımlara karşı ise saldırının durdurulması davası açılabilmektedir. Eğer paylaşım silinmiş olmasına rağmen etkileri devam ediyorsa, mağdurun hukuka aykırılığın tespiti davası açmasında da hukuki yararı bulunmaktadır. Bu davaların mahkemece kabulü için ebeveynin kusuru veya maddi bir zararın doğmuş olması şartı aranmamaktadır.

Maddi ve Manevi Tazminat ile Haksız Kazancın İadesi

Sharenting eylemi neticesinde çocuğun malvarlığında veya şahıs varlığında bir eksilme meydana gelmişse, tazminat davaları gündeme gelmektedir. Ebeveynin kusurlu ve hukuka aykırı paylaşımı sonucu çocuk manevi zarara uğramışsa, örneğin sosyal çevresinde psikolojik olarak yıpranmışsa, manevi tazminat davası açarak uğradığı elemin giderilmesini isteyebilir. Hukukumuzda benimsenen objektif manevi zarar teorisi gereğince, küçüklerin de manevi tazminat talep etme hakkı bulunmaktadır. Öte yandan, günümüzde birçok ebeveyn çocuklarının masumiyetini ve sevimliliğini kullanarak sosyal medyada sponsorluk ve iş birliği anlaşmaları yapmakta, böylece çocuğu metalaştırarak haksız bir kazanç elde etmektedir. Çocuğun kişilik hakkı ihlal edilerek ebeveyn tarafından elde edilen bu gelir, gerçek olmayan vekaletsiz iş görme hükümlerine göre iadeye konu olur. Çocuğun, ebeveynlerinden haksız olarak elde ettikleri bu kazancın iadesini talep etme hakkı kanunlarca güvence altına alınmıştır.

Velayet Hükümleri ve Çocuk Koruma Kanunu Kapsamındaki Tedbirler

Ebeveynlerin sosyal medya paylaşımları sebebiyle çocuğun menfaati tehlikeye düşüyorsa, hâkimin hukuki bir tedbir olarak TMK madde 346 uyarınca uygun önlemleri alması gerekmektedir. Hâkim bu aşamada ebeveynlere öğüt verme, onları uyarma veya ebeveynlerin sosyal medya okuryazarlığı eğitimi almasını sağlama gibi koruyucu tedbirlere hükmedebilir. Ancak, uygulanan ihlalin boyutu daha büyükse ve çocuk manen terk edilmiş haldeyse, çocuğun bir aile yanına veya bir kuruma yerleştirilmesi gündeme gelebilir. Son çare olarak, ebeveynlerin yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması, örneğin çocuğu üzerinden müstehcen içeriklerle veya sürekli reklamlarla gelir elde etmeyi alışkanlık haline getirmesi durumunda mahkeme kararıyla velayetin kaldırılması yaptırımı uygulanabilmektedir. Ayrıca, Çocuk Koruma Kanunu (ÇKK) hükümleri uyarınca danışmanlık, eğitim ve sağlık gibi koruyucu tedbir kararları alınarak çocuğun maruz kaldığı ihlallerin önüne geçilir.

KVKK Kapsamındaki Başvurular ve Unutulma Hakkı

Çocukların fotoğraf, video, isim, konum ve sağlık bilgileri KVKK kapsamında kişisel veri statüsündedir. Ebeveynler dahi olsa, hukuka uygunluk sebebi olmaksızın bu verilerin paylaşılması KVKK'nın ihlali anlamına gelir. Çocuğun unutulma hakkı, geçmişte dijital hafızaya kaydedilmiş verilerin geleceğini olumsuz etkilememesi için bu verilerin kalıcı olarak silinmesini talep etme yetkisini ifade eder. Türk hukukunda unutulma hakkı, doğrudan Anayasa'nın 20. maddesine ve KVKK'nın silme, yok etme ve anonimleştirme hükümlerine dayanmaktadır. Çocuk, veri sorumlusuna başvurarak kişisel verilerinin silinmesini ve yok edilmesini isteyebilir. Eğer veri sorumlusu durumundaki ebeveyn veya ilgili sosyal medya platformu talebi reddederse, Kişisel Verileri Koruma Kurulu'na şikayet yolu açılır. Ayrıca 5651 sayılı Kanun'un 9/A maddesi uyarınca özel hayatın gizliliğinin ihlali gerekçesiyle içeriğe erişimin engellenmesi doğrudan talep edilebilir.

Sharenting İhlallerinde Başvurulabilecek Temel Hukuki Yollar

Sharenting sebebiyle mağdur olan çocukların veya onları temsil eden kayyımların başvurabileceği hukuki imkanlar, ihlalin niteliğine ve doğurduğu sonuca göre farklı kanunlar tahtında şekillenmektedir. Bu süreçte hem hukuk mahkemeleri nezdinde hem de idari merciler nezdinde çeşitli yollar işletilebilir. Özellikle çocuğun dijital ortamdaki haklarını korumak ve izlerini silmek adına işletilebilecek temel hukuki yollar ve talepler şu şekilde sıralanabilir:

• Kişiliği Koruyucu Davalar: Saldırının önlenmesi, durdurulması ve hukuka aykırılığının tespiti talepleri.
• Tazminat ve İade Davaları: Maddi/manevi tazminat ile elde edilen haksız kazancın vekaletsiz iş görme hükümlerine göre iadesi.
• Velayet Tedbirleri: Hakimin duruma müdahale ederek ebeveyni uyarması, çocuğu kurum/aile yanına yerleştirmesi veya velayeti kaldırması.
• KVKK ve İdari Başvurular: Veri sorumlusuna silme (unutulma hakkı) başvurusu, Kurul'a şikayet ve 5651 sayılı Kanun kapsamında içerik kaldırma veya erişim engeli talebi.