Makale

Dijital platform ekonomisinin çalışma hayatında yarattığı benzeri görülmemiş dönüşüm, geleneksel iş hukuku kavramlarının ve bu kavramlara sıkı sıkıya bağlı olan sendikal hakların baştan aşağı yeniden yorumlanmasını zorunlu kılmaktadır. Platformlar üzerinden mal veya hizmet sunan çalışanların, ortak ekonomik ve sosyal menfaatlerini korumak amacıyla bir araya gelerek örgütlenme ihtiyacı, günümüz iş hukukunun en çok tartışılan meselelerinden biri haline gelmiştir. Sendika özgürlüğü, tek başına ekonomik açıdan zayıf konumda olan çalışanların, işverene veya devasa teknolojik altyapılara sahip platform sağlayıcılarına karşı haklarını savunabilmeleri için anayasal ve uluslararası normlarla güvence altına alınmış temel bir insan hakkıdır. Ancak, platform çalışanlarının çalışma modellerinin son derece esnek, atomize ve coğrafi olarak birbirinden kopuk dağınık yapısı, klasik sendikal örgütlenme araçlarının bu modern alanda etkin bir şekilde kullanılmasını adeta imkansız hale getirmektedir. Ülkemizde yürürlükte olan mevcut çalışma ve sendikalar mevzuatı, büyük ölçüde yirminci yüzyılın sanayi toplumu gerçeklerine ve fiziksel işyeri yapılarına göre şekillendiğinden, dijital çağın getirdiği bu atipik istihdam modelleri karşısında hazırlıksız yakalanmıştır. Sonuç olarak, platform işçilerinin sendikal örgütlenme haklarını fiiliyata geçirebilmeleri ağır hukuki ve pratik engellere takılmakta, acil yenilikçi çözümler talep etmektedir.

Dijital Platform Çalışanlarının Sendika Kurma ve Üye Olma Hakkı

Sendika özgürlüğü, ülkemizde Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 51. maddesi başta olmak üzere pek çok üst norm ile teminat altına alınmış, hem bireysel hem de kolektif boyutları olan çift görünümlü bir haktır. Bireysel sendika özgürlüğü kavramının en temel parçası olan olumlu sendika özgürlüğü, çalışanların önceden hiçbir merciden izin almaksızın serbestçe sendika kurma ve istedikleri sendikalara üye olma hakkını mutlak surette ifade eder. Türk hukuk sisteminde 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, sendikal hakların meşru süjesi olarak kural olarak işçi ve işverenleri tanımlamıştır. Geleneksel bir hizmet akdi ile işverenin doğrudan otoritesi altında fiziksel bir mekana bağlı olarak çalışan kişilerin bu anayasal haktan eksiksiz yararlanacağı doktrinde ve uygulamada tartışmasız bir kuraldır. Ancak, dijital platform çalışanlarının istihdam doğasının karmaşık ve çok yönlü heterojen yapısı gereği, bu modern işçilerin sendikal haklardan nasıl ve ne ölçüde yararlanacağı hususu yasanın getirdiği bazı istisnai düzenlemelerin yorumlanmasına muhtaçtır. Platform algoritmaları tarafından yönetilen bu kitlenin hakları titizlikle incelenmelidir.

Bu bağlamda, 6356 sayılı Kanun’un 2. maddesinin dördüncü fıkrasında yer alan özel düzenleme büyük bir hukuki önem arz etmektedir. İlgili fıkra, sadece iş sözleşmesiyle çalışanları değil; bunun dışında taşıma, eser, vekalet, yayın, komisyon ve adi şirket sözleşmesine dayanarak ücret karşılığı bağımsız mesleki faaliyet yürüten gerçek kişilerin de sendikal haklar bakımından işçi sayılacağını ve bu yasanın ilgili bölümlerinden faydalanacağını açıkça hükme bağlamıştır. Bu kural, kağıt üzerinde hukuken bağımsız bir girişimci gibi görünse de gerçekte sisteme karşı ağır bir ekonomik bağımlılık içinde olan çalışanların, bir sendika çatısı altında yasal olarak örgütlenebilmesine çok güçlü bir yasal zemin sunmaktadır. Kanun koyucunun bu ileri görüşlü hamlesi, atipik sözleşmelerle hizmet sunan ancak sermaye karşısında zayıf olan kişileri koruma altına almayı amaçlamaktadır. Dolayısıyla, söz konusu iş görme sözleşmelerinden biri ile dijital ekosistemde faaliyet gösteren bir kurye veya çevrimiçi içerik üreticisi, yasal olarak işçi sendikası kurma ve mevcut bir işçi sendikasına serbestçe üye olma hakkını hukuken fiilen elinde bulundurmaktadır.

Uluslararası Normlar Çerçevesinde Örgütlenme Özgürlüğü

Ulusal yasal çerçevenin ötesinde, platform işçilerinin örgütlenme hakkı, Türkiye'nin de taraf olduğu çeşitli uluslararası anlaşmalarla çok daha kapsayıcı bir biçimde teminat altına alınmıştır. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, herkesin kendi menfaatlerini korumak için sendika kurma ve sendikaya katılma hakkına sahip olduğunu evrensel bir ilke olarak dünyaya ilan etmiştir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 11. maddesi ve Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı'nın 5. maddesi de örgütlenme özgürlüğünü en temel insan haklarından biri sıfatıyla koruma altına almıştır. Bu metinler, ulusal hukuk sistemlerine yön veren ve dar yorumlanması kesinlikle engellenmesi gereken üstün hukuk normlarıdır. Özellikle Avrupa Sosyal Şartı, çalışanların ekonomik ve sosyal menfaatlerini korumak amacıyla yerel, ulusal veya uluslararası örgütler kurma özgürlüğüne devletlerin hiçbir şekilde müdahale edemeyeceğini açıkça belirtmektedir. Platform çalışanları, hangi tür sözleşmeyle çalışırlarsa çalışsınlar, bu uluslararası insan hakları metinlerinin doğrudan koruması altındaki temel hak özneleridir ve sendikal haklarının sınırlandırılması sözleşmelerin ihlali anlamına gelmektedir.

Uluslararası Çalışma Örgütü sözleşmeleri ise bu hukuki hakkın en spesifik garantörü konumundadır. ILO’nun çalışma yaşamındaki en temel belgelerinden biri olan 87 Sayılı Sendika Özgürlüğü ve Sendikalaşma Hakkının Korunması Sözleşmesi uyarınca, istisnasız tüm çalışanlar, herhangi bir önkoşul veya ayrım gözetilmeksizin, tamamen kendi özgür iradeleriyle seçecekleri mesleki veya sektörel örgütleri kurma ve bunlara üye olma hakkına sahiptir. ILO denetim organları ve uzman komiteleri, bu evrensel sözleşmenin iç hukukta uygulanmasında yalnızca devletin silahlı kuvvetleri ve polis teşkilatı mensuplarına yönelik çok istisnai yasal sınırlandırmalar getirilebileceğini kararlı bir şekilde ifade etmektedir. Bunun dışında kalan hiçbir sivil çalışan grubunun, çalışma biçimlerinin atipik veya dijital olmasından ötürü sendikal örgütlenme haklarından asla mahrum bırakılamayacağı ısrarla vurgulanmaktadır. Platform işçilerinin uluslararası normlar uyarınca sendika kurma özgürlüğüne sahip olduğu gerçeği, Anayasa'nın 90. maddesi gereğince iç hukukumuzda kanunların dahi üzerinde tutulmalı ve her türlü yargısal denetimde veya idari uygulamalarda doğrudan, eksiksiz bir şekilde uygulama alanı bulmalıdır.

İşkolu Sendikacılığı Modelinin Yarattığı Yapısal Engeller

Platform işçilerinin anayasal ve uluslararası sendikal örgütlenme özgürlüğünün önündeki en büyük hukuki engel, Türk hukukunda katı bir şekilde benimsenmiş olan işkolu esasına dayalı sendikacılık modelidir. 6356 sayılı Kanun, sendikaların yalnızca kuruldukları yasal işkolu sınırları içerisinde faaliyette bulunabileceğini öngörerek modern iş hukukunda büyük önem taşıyan meslek sendikaları kurumunu fiilen işlevsiz bırakmıştır. Bu sistem, aynı sektördeki tüm işçilerin tek bir çatı altında birleşmesini hedeflese de, dijital platform ekonomisinin çok katmanlı ve karmaşık yapısına asla uyum sağlayamamaktadır. Örneğin, dijital platform üzerinden teslimat yapan bir kurye taşımacılık işkolunda yer alırken, tamamen aynı algoritmik yapı üzerinden ev temizliği hizmeti veren bir platform çalışanı çok daha farklı bir işkolunda konumlandırılmaktadır. Ortak menfaatlere ve ortak dertlere sahip bu devasa çalışan grubunun aynı sendika bünyesinde örgütlenmesini imkansız kılan bu katı bürokratik işkolu örgütlenmesi, platform işçilerinin doğrudan kendi özgül sorunlarına odaklanacak yasal yapılar kurmalarını temelden engellemektedir.

Örgütlenmede Karşılaşılan Pratik Zorluklar ve Alternatif Yollar

Hukuki düzenlemelerin getirdiği katı yapısal engellerin hemen yanında, dijital platform çalışanları çalışma şekillerinin ontolojik doğasından kaynaklanan çok ciddi pratik ve fiili örgütlenme zorluklarıyla da her gün yüzleşmektedir. Geleneksel endüstriyel iş ilişkilerinde fabrika veya ofis gibi fiziksel bir işyerinde her gün bir araya gelen çalışanlar, rahatlıkla yüz yüze iletişim kurma, sorunlarını birlikte tartışma ve ortak bir direniş stratejisi etrafında birleşme imkanı bulmaktadır. Buna karşılık, dijital platform çalışanları coğrafi olarak bütün şehre veya ülkeye dağılmış, birbirlerini şahsen hiç tanımayan ve tamamen izole bir şekilde hizmet sunan yalnız bireylerdir. Platform şirketlerinin ince bir şekilde kurguladığı yazılım ve dijital altyapı, çalışanları bilinçli olarak birleştirici bir düzlemde değil, aksine sadece sistemle birebir muhatap olan, birbirleriyle puan veya iş kapma uğruna yarışan rekabetçi bir biçimde tasarlanmıştır. Bu derin izolasyon ve mekansızlık durumu, sendikal örgütlenmenin en temel harcı olan sınıf dayanışması bilincinin organik bir şekilde filizlenmesini derinden sekteye uğratmaktadır.

Ancak, geleneksel sendikal yapıların tamamen dışında kalan ve fiziksel olarak sürekli yalnızlaştırılan platform işçileri, bu aşılmaz gibi görünen zorlukları bertaraf etmek için yine dijital teknolojinin kendilerine sunduğu devasa iletişim imkanlarından yaratıcı bir şekilde faydalanmayı öğrenmiştir. Sosyal medya platformları, gizli veya açık anlık mesajlaşma uygulamaları ve çeşitli çevrimiçi forumlar aracılığıyla kendilerine tamamen bağımsız, yepyeni bir dijital kamusal alan inşa etmişlerdir. WhatsApp, Telegram grupları ve popüler sosyal medya forumları gibi kanallar üzerinden her gün sağlanan bu yoğun iletişim ağı, çalışanların maruz kaldığı düşük ücret dayatmalarını, keyfi algoritma cezalarını ve diğer ortak sorunlarını hızla tespit etmelerine yaramaktadır. Bu dijital haberleşme ağları sayesinde hak arayışlarını aktif bir şekilde koordine eden platform kuryeleri ve diğer hizmet çalışanları, yasal bir sendikaya üye olmamalarına rağmen kontak kapatma, mobil uygulama silme eylemleri veya bölgesel dijital grev gibi son derece etkili kolektif eylemleri saatler içinde organize edebilmektedir.

Platform İşçileri İçin Sendika Özgürlüğünü Sağlama Çözümleri

Platform işçilerinin Anayasa ve uluslararası insan hakları sözleşmeleriyle güvence altına alınan sendika kurma ve faaliyet gösterme hakkından fiilen yararlanabilmesi için mevcut çalışma mevzuatında işçi lehine yorum ilkesi çerçevesinde çok köklü reformlara ihtiyaç duyulmaktadır. 6356 sayılı Kanun’un 2. maddesinde sayılan kısıtlayıcı sözleşme türlerinin sınırlı sayıda (numerus clausus) kabul edilmesinden derhal vazgeçilmeli ve atipik sözleşmelerle dijital ağlarda hizmet sunan platform çalışanları da mutlaka o geniş sosyal koruma şemsiyesine dahil edilmelidir. Geleneksel sendikal yapıların bu yeni nesil işçilerin sorunları karşısında ne yazık ki yetersiz kalması sebebiyle, platform işçilerinin örgütlenmesini hukuken kolaylaştırmak ve önlerini açmak için acilen atılması gereken başlıca adımlar şunlardır:

• İşkolu sınırlandırmalarının esnetilerek, teknolojik gelişmelere uygun meslek esaslı sendikalaşmaya yasal olarak açıkça izin verilmesi.
• İlgili kanun maddelerinin geniş yorumlanarak isimsiz platform sözleşmelerinin ve atipik çalışmaların sendikal kapsama alınması.
• Platform çalışanlarının coğrafi izolasyonunu aşmalarını sağlayan dijital örgütlenme ağlarının ve meşru çevrimiçi grevlerinin tam bir yasal zemine oturtulması.
• Farklı işkollarında çalışan ancak aynı platform algoritması modeline tabi olan işçilerin üst düzeyde temsil esnekliğine kavuşması.

Bu hukuki reformlar, platformlar ile çalışanlar arasındaki asimetrik güç dengesini telafi etmek için kritik bir zorunluluktur.

En nihayetinde, dijital platform ekonomisinin durdurulamaz bir hızla büyümesi, modern çalışma hukuku uygulamasında sendikal örgütlenme özgürlüğünün acilen yeniden yorumlanmasını ertelenemez bir ihtiyaç haline getirmiştir. Platform işçileri, çalışma biçimleri ve hukuki statüleri klasik endüstriyel iş sözleşmesine tam olarak dayanmasa veya şirketler tarafından bağımsız birer girişimci gibi lanse edilseler dahi, Anayasa ve bağlayıcı uluslararası sözleşmelerle teminat altına alınan sendikal örgütlenme haklarının meşru özneleridir. Türk iş hukukunda katı bir şekilde varlığını sürdüren işkolu odaklı sendikal rejim, platform çalışanlarının kendilerine has dijital dinamiklerini ve dayanışma ihtiyaçlarını karşılamada yapısal bir tıkanıklık yaratmaktadır. Bu hukuki kördüğümün kalıcı olarak aşılması ancak meslek sendikacılığının yasalarca yeniden tanınması, atipik sözleşmelerle dijital ağlarda çalışanların sendika kurma hakkının geniş yorumlanması ve platform işçilerinin yürüttükleri fiili direniş pratiklerinin hukuki bir koruma şemsiyesi altına alınması ile mümkündür. İş hukukunun varlık sebebi olan zayıf konumdaki işçinin korunması ilkesi, dijitalleşen çalışma koşullarında ancak platform gerçeklerine uyumlu bir sendikal yapının inşa edilmesiyle hayat bulacaktır.