Makale

İş yaşamında sıklıkla karşılaştığımız kavramlardan olan nezaketsizlik, literatürde çalışma ortamı normlarını ihlal eden, zarar verme niyeti belirsiz ancak muhatabına zarar veren düşük yoğunluklu sapkın davranışlar olarak tanımlanmaktadır. İlk bakışta basit bir görgü kuralı ihlali gibi algılanan bu eylemler, önlem alınmadığında şiddet ve mobbing sarmalının ilk basamağını oluşturur. Düşük seviyeli bir saldırganlık biçimi olarak kabul edilen nezaketsizliğin, zamanla daha tehlikeli ve şiddetli eylemlere dönüşme potansiyeli yüksektir. Süreklilik arz eden saygısız ve kaba eylemler, çalışma barışını temelden sarsarak psikolojik taciz ve mobbing boyutuna ulaşabilir. Bir mobbing hukuku avukatı olarak değerlendirdiğimizde, kurumlarda nezaket kurallarının ihlalinin sadece ahlaki bir sorun olmadığını, aynı zamanda disiplin hukuku ve ceza hukuku kapsamında ciddi yaptırımlara bağlandığını görmekteyiz. İşyerinde karşılaşılan her türlü kaba, saygısız ve duyarsız davranış, hukuk sistemimizde menfi ve müspet yasakların ihlali olarak değerlendirilmekte ve kamu görevlileri açısından açıkça disiplin suçunu oluşturmaktadır.

Nezaketsizlik ve Mobbing Arasındaki Çizgi

Günlük işleyişte karşımıza çıkan nezaketsizlik ve mobbing terimleri sıklıkla birbirine karıştırılmakla birlikte, hukuki boyutları ve yoğunlukları açısından belirgin farklılıklar gösterirler. Nezaketsizlik; kaba hitaplar kullanma, iletişim kurarken istenmeyen fiziksel temasta bulunma, sürekli açık arama veya yüksek sesle azarlama gibi karşılıklı saygı normlarının ihlali şeklinde kendini gösterir. Hukuk uygulamalarında mobbingi basit bir nezaketsizlikten ayıran en önemli unsur, eylemlerin süreklilik ve sistematik bir kasıt içermesidir. Ancak nezaketsizliği hoş gören ve bu eylemleri cezasız bırakan toksik bir çalışma ortamı, daha ağır zorbalık ve mobbing eylemlerinin gizlenmesine zemin hazırlayarak durumu derin bir hukuki ihtilafa taşır. Bireylere yöneltilen küçümseyici imalar, alaycı tavırlar ve dışlayıcı tutumlar, zamanla yoğunlaşarak çalışanın kişilik haklarına yönelik sistematik bir saldırıya dönüşür. Bu nedenle hukuki açıdan, nezaketsizlik olarak nitelendirilen tüm bu eylemlerin aslında mobbing sürecinin hazırlık evresi olduğu kabul edilmeli ve bu ihlallere karşı derhal idari tedbirler alınmalıdır.

657 Sayılı Kanun Kapsamında Disiplin Yaptırımları

Kamu kurumlarında çalışanların birbirlerine karşı sergiledikleri kaba ve saygısız davranışlar, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu kapsamında kesin disiplin yaptırımlarına bağlanmıştır. İlgili kanunun 124. maddesi, kamu görevlilerinin mevzuatta belirlenen kural ve ilkelere uymaması durumunda karşılaşacakları idari yaptırımların çerçevesini çizer. Astlara, üstlere veya çalışma arkadaşlarına yönelik gerçekleştirilen kötü muamele niteliğindeki nezaketsiz eylemler, ciddiyetine göre çeşitli kademelerde cezalandırılır. Yaptığımız hukuki incelemeler, bu tür yıkıcı davranışların memur disiplin hukukuna doğrudan aykırılık teşkil ettiğini göstermektedir. Disiplin mekanizması, sadece bireyi cezalandırma amacı gütmeyip, memurun kurum düzenini bozucu nitelikteki eylemlerini engellemeye ve çalışma ortamının huzurunu sağlamaya yöneliktir.

Davranışların Hukuki Karşılıkları

İşyerinde sergilenen nezaketsiz ve giderek mobbinge varabilecek düzeydeki eylemlerin, kamu disiplin mevzuatı ve ceza hukuku bağlamındaki karşılıklarını temel hatlarıyla şu şekilde somutlaştırabiliriz:

• Çalışma arkadaşlarına karşı gerçekleştirilen her türlü kötü muamele eylemleri, doğrudan kanunun 125/B-g bendi uyarınca uyarma cezasını gerektiren fiiller arasında kabul edilmektedir.
• Taraflar arasında husumete dönüşen, kişileri korkutmaya yönelik ve tehdit boyutuna varan söylemler, mevzuatın 125/D-l bendi kapsamında kademe ilerlemesinin durdurulması ile cezalandırılarak ağır bir yaptırıma bağlanır.
• Birlikte kullanım normlarına aykırı davranılarak kamu araç ve gereçlerinin kendi menfaatine kullanılması, kanunun 125/C maddesi uyarınca aylıktan kesme cezası ile sonuçlanır.
• Çalışanlara yönelik "aptal", "salak" gibi onur kırıcı kelimelerin kullanılması, sadece idari bir disiplin suçu olmakla kalmaz; aynı zamanda Türk Ceza Kanunu kapsamında kişilerin şerefine karşı işlenen hakaret suçu olarak adli yargının da konusunu oluşturur.

Yargıtay Kararları Işığında Eleştiri ve Hakaret Sınırı

İş ortamında yöneticiler veya çalışma arkadaşları tarafından yapılan eleştirilerin nezaket kurallarını aşıp doğrudan mobbing ve hakaret boyutuna ulaşması, yüksek yargı kararlarında da net çizgilerle sınırlandırılmıştır. Özellikle Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun (CGK. E. 2018/537 K. 2021/706 T. 29.12.2021) kararı, bu hukuki çerçeveyi belirlemek ve niyet sınırını çizmek açısından kritik bir emsaldir. İlgili içtihada göre, yapılan eleştirilerin kaba ve sert bir üslupla gerçekleştirilerek nezaket kurallarının aşılması temel bir üslup sorunu olarak nitelendirilebilir; ancak eleştirilerde doğrudan aşağılayıcı ve küçültücü ifadelere yer verilmesi, durumu hukuki bir ceza yaptırım alanına taşır. Bir çalışanın sosyal değerinin yok sayılarak kişiliğinin değersizleştirilmesi, asla ifade özgürlüğü veya basit bir mesleki kabalık kapsamında değerlendirilemez. İlgili yasal mevzuat ve istikrarlı Yargıtay içtihatları, çalışma barışını zedeleyen her türlü sistematik ve onur kırıcı davranışın hukuki denetime ve yaptırıma tabi olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.