Mobbingin Kavramsal Çerçevesi ve Uluslararası Hukuk

İş hayatı, bireylerin yalnızca ekonomik gereksinimlerini karşıladıkları bir alan değil, aynı zamanda sosyal kimliklerini inşa ettikleri ve ruhsal sağlıklarını korudukları bir ortamdır. Ancak çalışma yaşamında sıklıkla karşılaşılan ve literatürde işyerinde psikolojik taciz (mobbing) olarak adlandırılan eylemler, bireyin mesleki ve psikolojik bütünlüğünü ciddi şekilde zedelemektedir. Mobbing, bir veya birden fazla çalışanın, diğer çalışanlara veya astlarına veyahut üstlerine yönelik sistematik ve kasıtlı olarak aşağılama, dışlama ve yıldırma amacı taşıyan kötücül davranışlar bütünüdür. Yalnızca mağdurun kişilik haklarını ihlal etmekle kalmayan bu durum, işyeri verimliliğini düşürerek kurumsal düzeni de bozmaktadır. Hukuki açıdan bir davranışın mobbing olarak nitelendirilebilmesi için belirli unsurların bir araya gelmesi şarttır. Küresel düzeyde artan farkındalık neticesinde, bu olgu uluslararası hukuk metinlerinde ve çeşitli ülkelerin yerel mevzuatlarında insan onuruna yakışır çalışma hakkı ekseninde özel olarak düzenlenmeye başlanmıştır. Hukuk büromuz, iş ilişkisinin doğasından kaynaklanan bu tür ihlallerin kavramsal sınırlarını ve yasal çerçevesini titizlikle analiz etmektedir.

Mobbing Kavramının Ortaya Çıkışı ve Temel Unsurları

Endüstri psikoloğu Heinz Leymann tarafından çalışma hayatına uyarlanan mobbing kavramı, bir çalışana yönelik olarak düşmanca ve etik dışı iletişim yöntemleriyle, sistematik bir biçimde ve sürekli olarak gerçekleştirilen psikolojik terör anlamını taşımaktadır. Bir olumsuz davranışın hukuken mobbing olarak kabul edilebilmesi için anlık veya münferit bir kabalık ya da olağan bir işyeri çatışması olmaması gerekir. Bu noktada, eylemlerin süreklilik göstermesi ve belirli bir amaca matuf olması (örneğin mağduru işten uzaklaştırma, yıldırma veya pasifize etme) temel unsurlardır. Leymann'a göre bu eylemler asgari olarak altı ay boyunca ve en az haftada bir kez tekrarlanmalıdır. Ayrıca, kasıt unsuru mobbingin en belirleyici özelliklerinden biridir; fail, mağdura zarar verme kastıyla hareket etmektedir. Hukuki bağlamda mobbing, fiziksel şiddetten ziyade, mağdurun mesleki itibarını, sosyal ilişkilerini ve psikolojik bütünlüğünü hedef alan bir haksız fiil ve kişilik hakkı ihlali olarak değerlendirilmektedir.

Mobbingin Uluslararası Hukuk ve Belgelerdeki Yeri

Uluslararası hukukta mobbing, doğrudan insan hakları ihlali ve çalışma hakkına yönelik bir saldırı olarak kabul görmektedir. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nde mobbing kavramı ismen geçmese de, bireylerin onurlu ve adil çalışma koşullarına sahip olma hakkı ile maddi ve manevi varlıklarının korunması ilkesi, psikolojik tacize karşı temel bir uluslararası zemin oluşturur. Avrupa Konseyi tarafından kabul edilen ve taraf devletleri bağlayan Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı'nın 26. maddesi, tüm çalışanların onurlu çalışma hakkını açıkça güvence altına alarak, işyerinde yinelenen ve kınanılacak olumsuz davranışların engellenmesi yükümlülüğünü devletlere yüklemiştir. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ise 1998 tarihli raporunda psikolojik şiddeti işyeri şiddetinin ayrılmaz bir parçası olarak tanımlamış ve en nihayetinde 190 Sayılı İşyerinde Şiddet ve Tacizin Ortadan Kaldırılması Sözleşmesi ile mobbing de dahil olmak üzere iş dünyasındaki her türlü şiddet ve tacizi yasaklayan ilk küresel standartları ihdas etmiştir. Bu belgeler, ulusal mevzuatlara yol gösteren evrensel bir hukuki referans kaynağı işlevi görmektedir.

Mukayeseli Hukukta Mobbinge Yönelik Yasal Yaklaşımlar

Mukayeseli hukuk incelendiğinde, dünya genelinde mobbinge karşı standart bir yasal çerçevenin bulunmadığı, ülkelerin farklı hukuk sistemleri etrafında çeşitli koruma mekanizmaları geliştirdikleri görülmektedir. Kıta Avrupası ülkeleri genellikle bu sorunu insan onuruna yakışır muamele çerçevesinde ele alarak doğrudan özel kanunlar ihdas etme eğilimindedir. Buna karşın Anglo-Sakson hukuk sistemine dâhil ülkeler, mobbing eylemlerini daha ziyade ayrımcılık yasağı ve iş güvenliği kanunları şemsiyesi altında dolaylı olarak değerlendirmektedir. İş hukukundaki bu farklılıklara rağmen, ortak evrensel amaç mağdurun psikolojik dokunulmazlığının korunması ve işyeri barışının sağlanmasıdır. Uluslararası alanda gelişmiş ülkelerin mobbing olgusuna karşı geliştirdiği yasal mekanizmaların farklılıklarını, konuyu normatif açıdan ele alış biçimlerine göre genel bir çerçevede aşağıdaki tabloda sınıflandırmak mümkündür.