Makale

İş hukuku uygulamalarında sıklıkla karşılaşılan ve sınırları tam olarak çizilmediğinde hak kayıplarına yol açabilen mobbing, kökeni Latince "mobile vulgus" ifadesine dayanan ve "yasaya uygun olmayan kalabalık" anlamına gelen bir kavramdır. Modern çalışma hayatında mobbing, bir bireyin veya grubun iş yerindeki diğer bireyler tarafından sistematik olarak duygusal, psikolojik ve fiziksel düzeyde hedef alınmasını ifade eder. Türk Dil Kurumu tarafından benimsendiği üzere bu durum; belirli bir kişiyi hedef alıp, çalışmalarını sistemli bir biçimde engelleyerek yıldırma, dışlama ve gözden düşürme eylemlerini kapsar. Hukuki bir çerçeveden bakıldığında, anlık bir tartışma veya geçici bir gerginlikten ziyade, sistematik ve süregelen bir psiko-terör süreci olarak değerlendirilmektedir. Bu ihlalin doğru tespiti, uyuşmazlıkların çözümünde hayati önem taşır; zira zaman içinde süregelen kötü niyetli davranışlar ve itibarı zedeleme eylemleri, çalışanı rızası dışında işten ayrılmaya zorlayan açık bir suistimale dönüşmektedir.

Hukuki Çerçevede Mobbingin Temel Unsurları

Mobbingin hukuki bir ihlal olarak kabul edilebilmesi için belirli unsurları bünyesinde barındırması hukuken zorunludur. İş mevzuatı bağlamında sınırları netleştiren İş Yerlerinde Psikolojik Tacizin (Mobbing) Önlenmesi ile İlgili 2025/3 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, bu ihlalin kapsamını açıkça tanımlamaktadır. İlgili genelgeye göre mobbing; çalışanların iş yerlerinde belli bir süre boyunca kasıtlı ve sistematik biçimde aşağılanması, küçümsenmesi, dışlanması, kişilik haklarının ve saygınlıklarının zedelenmesi ile kötü muameleye maruz bırakılmasıdır. Bir eylemin mobbing sayılabilmesi için temel ve vazgeçilmez şart, eylemlerin süreklilik arz etmesi ve doğrudan mağdurun manevi bütünlüğünü veya mesleki statüsünü hedef almasıdır. Aksi takdirde, tek seferlik haksız fiiller, anlık öfke patlamaları veya olağan yönetimsel talimatlar mobbing kapsamına girmeyecektir.

Mobbing ile Çatışma ve Zorbalık Arasındaki Farklar

İşyerlerinde yaşanan her türlü gerilim ve uyuşmazlık hukuki anlamda mobbing olarak sınıflandırılamaz. Örneğin, çatışma (conflict), bireyler veya gruplar arasında hedefler, beklentiler ve kaynaklar konusundaki uyumsuzluk algısından doğan doğal bir süreçtir. Çatışmalar zaman zaman yanlış anlaşılmalardan kaynaklanabilir ve taraflar arasında güç dengesizliği bulunmadığı sürece, geçici anlaşmazlıklar olarak ele alınır. Mobbingin çatışmadan ayrılan en belirgin özelliği, sistematik ve sürekli bir biçimde tekrarlanan olumsuz davranışları içermesi ve taraflardan birinin bilerek savunmasız bırakılmasıdır. Öte yandan, zorbalık (bullying) kavramı daha çok fiziksel saldırının veya tekil güç gösterilerinin belirgin olduğu durumları tanımlar. Zorbalıkta sözlü tehditler, provoke edici tutumlar ve doğrudan gözdağı verme eylemleri yoğunken, mobbing daha çok sinsi ve dolaylı bir psikolojik yıpratma süreci olarak karşımıza çıkar.

Şiddet ve Stres Unsurlarının Mobbing ile İlişkisi

Hukuki süreçlerde mobbing iddialarında sıklıkla karıştırılan diğer iki kavram ise şiddet ve strestir. Şiddet, doğrudan fiziksel gücün kullanıldığı ve kalıcı bedensel veya ruhsal zararlara yol açabilen eylemleri kapsarken, her şiddet eylemi doğrudan mobbing sayılmaz. Bir şiddet eyleminin mobbinge dönüşebilmesi için süreklilik göstermesi, bireyin kasıtlı olarak hedef alındığını hissetmesi ve olaylar karşısında kendini savunamayacak durumda bırakılması gerekmektedir. İşyeri kaynaklı stres ise, çalışanların karşılaştıkları olağan veya olağandışı durumlara verdikleri fizyolojik ve psikolojik bir tepkidir. Uzun süreli ve yoğun stres, şüphesiz mobbingin bir sonucu olarak ortaya çıkabilse de, tek başına stresin varlığı mobbingin ispatı için yeterli kabul edilmez. Hukuken üzerinde durulması gereken asıl husus, yaşanan stresin kaynağının kasıtlı, sistematik ve yıldırma amacı taşıyan eylemler silsilesi olup olmadığının tespit edilmesidir.

Mobbingin Hiyerarşik Uygulanış Biçimleri

İşyerinde psikolojik taciz, yöneldiği hiyerarşik konuma göre hukuki uyuşmazlıklarda çeşitli şekillerde tasnif edilmektedir. Bu sınıflandırma, failin kurum içindeki konumunu ve elindeki gücü mağdura karşı nasıl suistimal ettiğini anlamak açısından belirleyicidir. Yargıya yansıyan dosyalarda incelendiği üzere, mobbingin hiyerarşik yapı içerisindeki yönüne göre temel türleri şunlardır:

• Dikey (Hiyerarşik) Mobbing: Yukarıdan aşağıya doğru uygulanan ve genellikle yöneticinin hiyerarşik gücünü astlarına karşı sınırları aşarak kötüye kullandığı, uygulamada en sık rastlanan taciz türüdür.
• Yatay (Eşitler Arası) Mobbing: Aynı hiyerarşik statüdeki çalışanlar arasında rekabet, kıskançlık veya çalışma dengesinin bozulması gibi sebeplerle ortaya çıkan ve hedef kişiyi meslektaşları nezdinde itibarsızlaştıran dışlama durumudur.
• Aşağıdan Yukarıya Mobbing: Astların, üstlerinin yetkilerini sabote etmek, bilgi gizlemek veya iş süreçlerini bilerek aksatmak suretiyle yöneticilerine uyguladıkları, iş hayatında görece daha nadir tespit edilen psikolojik şiddet türüdür.