Mobbing Türleri ve İş Hukukundaki Sınırları

İş hayatında sıklıkla karşılaştığımız, çalışanların ruh sağlığını ve mesleki itibarını hedef alan psikolojik şiddet, yaygın ve hukuki adıyla mobbing, günümüz çalışma ortamlarının en temel sorunlarından biri haline gelmiştir. Kelime kökeni itibarıyla Latince taciz, baskı, sıkıntı verme ve kuşatma gibi anlamlara gelirken, İngilizcede bir yerde toplanarak saldırıda bulunmak anlamlarını taşır. İş hukukunda mobbing, bir veya daha fazla kişinin diğer bir kişiye karşı, düşmanca ve ahlak dışı metotlarla sistemli bir şekilde uyguladığı psikolojik terör olarak tanımlanmaktadır. Gelişmiş ülkelerde cinsel taciz vakalarının bile önüne geçen bu eylemler, ahlaki ve toplumsal değerlerimizi derinden yıpratan kötü niyetli bir araç olarak görülmektedir. Uzman bir hukuki bakış açısıyla vurgulamak gerekir ki, işyerinde karşılaşılan her türlü geçici anlaşmazlık bu kapsama girmez; kavramın hukuki sınırları, eylemin sistematik, sürekli ve belirli bir kişiyi hedef alan bir psikolojik taciz niteliğinde olmasıyla kesin olarak çizilmektedir.

İşyerinde Görülen Temel Mobbing Türleri ve Hukuki Nitelikleri

İşyerlerinde karşılaşılan psikolojik şiddet vakaları, failin ve mağdurun kurum içindeki hiyerarşik pozisyonuna göre hukuki olarak sınıflandırılmaktadır. İş hukuku uygulamalarında bu ayrım, sorumluluğun tespiti ve işverenin koruma borcunun sınırlarının belirlenmesi açısından kritik bir öneme sahiptir. Yasal çerçevede mobbing, kendi içerisinde yatay mobbing ve dikey mobbing olmak üzere temel iki ana kategoriye ayrılmaktadır. Hukuki uyuşmazlıklarda eylemin yatay veya dikey yönden geldiğinin tespiti, uyuşmazlığın çözüm stratejisini doğrudan etkiler. Zira her bir tür, kurum içindeki farklı dinamikleri, yönetim hakkının aşılmasını ve hiyerarşik güç istismarlarını barındırır. Bu davranış ağının hukuki sınırlarının doğru tespit edilmesi yaşanabilecek hak kayıplarının önüne geçmektedir.

Yatay Mobbing: Eşitler Arası Psikolojik Şiddet ve Taciz

Çalışma hayatında sıkça rastlanan yatay mobbing, aynı unvana, statüye veya pozisyona sahip olan çalışanlar arasında gerçekleşen taciz türüdür. Hukuk uygulamalarımızda bu tür, genellikle iş arkadaşları arasındaki aşırı rekabetten veya kişisel husumetlerden beslenir. İşçinin, kendisiyle aynı hiyerarşik seviyedeki iş arkadaşları tarafından haksız yere dışlanması, sürekli eleştirilmesi veya dedikodu yoluyla kurum içindeki itibarının zedelenmesi bu kapsama girmektedir. İşverenin, çalışanlar arasındaki eşitler arası çatışmaları ve sistematik eziyetleri önleme, sağlıklı bir çalışma ortamı sağlama yükümlülüğü bulunmaktadır. Yatay eylemlerde failin yönetici statüsünde olmaması, işverenin gözetim ve koruma sorumluluğunu hiçbir şekilde ortadan kaldırmaz; ortaya çıkan zararlarda işverenin hukuki sorumluluğuna gidilebilmektedir.

Dikey Mobbing: İşyerinde Hiyerarşik Gücün Kötüye Kullanımı

Dikey mobbing, iş hukuku uyuşmazlıklarında en sık karşımıza çıkan ve hiyerarşik statü farklılıklarının sistematik olarak istismar edildiği taciz türüdür. Bu eylem biçimi kendi içinde, baskının yönüne bağlı olarak aşağıdan yukarıya ve yukarıdan aşağıya olmak üzere iki alt kategoriye ayrılır. Hukuki bağlamda dikey eylemlerin varlığı, iş sözleşmesinin temelini oluşturan karşılıklı güven ilişkisini doğrudan yıkarak çalışanın maddi ve manevi bütünlüğüne ağır zararlar vermektedir. İşverenin gözetim borcunun ihlali bu noktada daha belirgin hale gelir ve çalışma barışı temelinden sarsılır. Dikey nitelikteki saldırıların hukuki sınırları ve temel uygulama biçimleri şu şekillerde karşımıza çıkmaktadır:

• Yukarıdan Aşağıya Mobbing: Bir amirin veya yöneticinin, mesleki unvanının getirdiği konumdan yararlanarak gücünü çok fazla kullanması ile doğrudan astlarına doğru oluşturduğu baskıdır.
• Aşağıdan Yukarıya Mobbing: Rekabetin fazla olduğu işyerlerinde oluşması daha yüksek ihtimalli olan türdür. Genellikle birden fazla çalışan birleşerek, kendi yöneticisini üst yönetim karşısında zor durumda bırakmak maksadı ile dışlama stratejisi kullanır.