Makale

Hayvanların hukuki statüsü, eşya statüsünden duyarlı varlık statüsüne doğru küresel bir evrim geçirmektedir. Uzman avukat merceğinden anayasa, ceza, özel hukuk ve uluslararası hukuk bağlamındaki gelişmeleri ve emsal kararları inceleyen bu makale, hayvanların mevzuattaki statü değişiminin hukuki uygulamalara etkilerini ele almaktadır.*

Hukuk sistemleri tarihsel olarak insan merkezli bir yaklaşımla inşa edilmiş olup, mahkemelerde hayvanları çoğunlukla "eşya" veya "mülkiyet" statüsünde değerlendirmiştir. Ancak günümüzde hayvan hukuku uygulamaları, hayvanların acı çekebilen duyarlı varlıklar olduğunun yasal düzlemde de kabul edilmesiyle köklü bir dönüşüm geçirmektedir. Bir hayvan hakları avukatı olarak uygulamada sıklıkla karşılaştığımız temel hukuki mesele, hayvan çıkarlarının pozitif hukuk metinlerinde ne ölçüde yer aldığıdır. Ulusal ve küresel yaklaşımlar incelendiğinde, modern hukuk sistemlerinin insan dışındaki hayvanlara henüz tam anlamıyla yasal hak süjelliği (personhood) tanımadığı görülmektedir. Buna karşın yasa koyucular, hayvanların refahını gözetmek ve türlerin devamlılığını sağlamak adına onların salt mülkiyet statüsünü esneten önemli hukuki adımlar atmaktadır. Mevzuattaki bu köklü statü değişiklikleri, mahkemelerin verdiği emsal kararlarla şekillenmekte ve hayvan hukukunun gelecekteki sınırlarını belirlemektedir.

Anayasa Hukukunda Hayvanların Konumu

Normlar hiyerarşisinin zirvesinde yer alan anayasalar, yasa koyucuyu doğrudan bağlamaları ve yargıya güçlü bir yorumlama zemini sunmaları sebebiyle hayvan çıkarlarının korunmasında kritik bir işlev görürler. Küresel ölçekteki anayasal gelişmelere baktığımızda farklı hukuki koruma standartlarıyla karşılaşmaktayız. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri federal anayasasında hayvanlara atıf bulunmamakla birlikte, Florida eyalet anayasası hamile domuzların zalimce hapsedilmesini yasaklayan özel hükümler içermektedir. Brezilya Anayasası, hayvanlara yönelik zulmü doğrudan yasaklayarak tüm hayvanları kapsayan güçlü bir koruma kalkanı oluşturmuş, bu durum "vaquejada" gibi geleneksel eğlencelerin yargısal denetiminde önemli bir ölçüt olmuştur. Benzer şekilde Almanya, 2002 yılında anayasasına hayvanları da kapsayan açık bir hüküm ekleyerek yargı organlarına hayvan ve insan çıkarlarını anayasal düzlemde dengeleme yetkisi vermiştir. Hindistan Anayasası ise tüm canlılara şefkat göstermeyi bir görev sayarken, belirli hayvan türlerinin kesiminin yasaklanmasına doğrudan yasal zemin hazırlamaktadır.

Ceza Hukuku Kapsamında Hayvanların Korunması

Ceza hukuku, hayvan çıkarlarının ihlaline karşı devletin uyguladığı en katı yaptırım mekanizmasıdır. Tarihsel süreçte mülkiyeti koruma amacı güden yasalardan günümüze gelindiğinde, odak noktasının hayvanların bedensel ve psikolojik bütünlüğünü korumaya kaydığı görülmektedir. Birleşik Krallık'taki 2006 tarihli Hayvan Refahı Yasası, yalnızca fiziksel şiddeti değil, psikolojik ıstırabı da "gereksiz acı çektirme" suçu kapsamına alarak yasal bir dönüm noktası yaratmıştır. İsrail Yüksek Mahkemesi'nin Let the Animals Live v. Hamat Gader kararında da hayvanların çektiği ıstırabın yalnızca fiziksel olmadığı, yaban hayvanlarının gösterilerde psikolojik strese maruz kalmasının cezai bir ihlal oluşturduğu objektif standartlarla karara bağlanmıştır. Kanada ceza mevzuatında federal yapı gereği hayvanlar hâlen mülkiyet olarak tanımlansa da, kasıtlı ihmal ve gereksiz acı çektirme cezai yaptırımlara dâhil edilmiştir. Norveç'in 2009 tarihli yasası ise hayvanların içsel değerine (inherent value) açıkça atıf yapan ve koruma standartlarını yasal bağlamda en üst seviyeye taşıyan öncü ceza mevzuatlarından biridir.

Özel Hukukta Hayvanların Hukuki Statüsü

Özel hukuk, hak süjeleri ile nesneler (eşyalar) arasındaki sınırı çizmesi bakımından hayvan hukuku uyuşmazlıklarının temelini oluşturur. Haksız fiil davalarında hayvanlar genellikle eşya kabul edildiğinden, zararlar mülkiyet hukuku çerçevesinde tazmin edilmektedir. ABD'deki Oberschlake emsal kararında mahkeme, refakatçi bir hayvanın zarar görmesi durumunda tazminatın piyasa değeri ile sınırlı olduğunu belirtmiş, hayvanın manevi acısını veya sahibinin yoldaşlık kaybını haksız fiil tazminatı dışında tutmuştur. Hollanda ve Avusturya medeni kanunlarında hayvanların açıkça "eşya olmadığı" vurgulansa da, bu hükümler onlara yasal kişilik kazandırmamaktadır; nitekim Avusturya mahkemeleri şempanze Hiasl için yasal vasi atanması talebini bu çerçevede reddetmiştir. Bu yargısal kısıtlamalara rağmen, Yeni Zelanda'nın büyük insansı maymunlar (hominidler) üzerinde araştırma yapılmasını yasaklaması, hayvanların yasal statü kazanması yolunda özel hukuk alanında atılmış devrim niteliğinde bir mevzuat düzenlemesidir.

Uluslararası Hukukta Hayvan Çıkarları

Uluslararası hukuk, yaban hayatı ve soyu tükenmekte olan türlerin korunmasında devletler arası mutabakat sağlayarak ulusal mevzuatlara yön vermektedir. Taraf devletlerin onayına tabi olan uluslararası sözleşmeler, doğaları gereği asgari standartlar getirse de hayvan hukuku pratiğinde ekolojik dengeyi korumak adına stratejik argümanlar sunar:

• CITES (Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme): Küresel çapta ticari faaliyetleri sınırlayarak nesli tehlikedeki türleri korur, ancak salt ulusal nitelikteki ticari faaliyetlere müdahale etmez.
• Bern Sözleşmesi: Avrupa yaban hayatı ve doğal yaşam ortamlarını koruyan, hayvanların kasıtlı öldürülmesini yasaklayan ve sivil toplum şikayetlerini dikkate alan bölgesel bir mekanizmadır.
• ICRW (Uluslararası Balinacılığın Düzenlenmesi Sözleşmesi): Sektörel olarak balinacılığı düzenlemek amacıyla kurulmuş olsa da zamanla türlerin korunmasına odaklanarak ticari avlanmaya yönelik moratoryumlar ilan etmiştir.
• CMS (Bonn Sözleşmesi): Sınır aşan göç yolları üzerinde tehlikelerle karşılaşan göçmen yaban hayvanlarını, taraf devletlerin imzaladığı alt sözleşmelerle yasal güvence altına alır.