Makale

Evlilik kurumu, eşler arasında yalnızca manevi ve sosyal bir birliktelik kurmakla kalmaz, aynı zamanda tarafların mali geleceklerini doğrudan etkileyen son derece sıkı bir ekonomik ortaklık meydana getirir. Türk medeni hukuk sistemine 1 Ocak 2002 tarihinde dâhil olan edinilmiş mallara katılma rejimi, eşlerin evlilik süresince elde ettikleri değerler üzerindeki haklarını ve evliliğin sona ermesi durumunda yapılacak paylaşımın yasal çerçevesini detaylı bir şekilde belirlemektedir. Bu yasal rejim, eşlerin evlilik içerisindeki emek ve gayretlerinin maddi bir karşılık bulmasını, özellikle ev içi emeğin ekonomik bir değer olarak kabul edilmesini sağlayarak eşler arası ekonomik adaleti tesis etmeyi temel bir hedef olarak benimsemiştir. Mal rejimi tasfiyesi süreci, evlilik birliğinin ölüm, boşanma, evliliğin iptali veya farklı bir mal rejimine geçiş gibi sebeplerle hukuken sona ermesinin ardından, eşlerin malvarlıklarının birbirinden ayrıştırılması ve neticelendirilmesi işlemidir. Uzman bir aile hukuku pratiği açısından, tasfiye sürecinin doğru bir stratejiyle yönetilmesi, yasal hesaplamaların eksiksiz yapılması ve katılma alacağı talepli davanın hukuki temellerinin sarsılmaz bir biçimde atılması büyük bir ciddiyet gerektirir.

Yasal Mal Rejiminin Temelleri ve Sona Erme Halleri

Edinilmiş mallara katılma rejiminin temel felsefesi, eşlerin evlilik birliği devam ettiği müddetçe kendi kişisel ve edinilmiş malları üzerinde bağımsız tasarruf yetkisine sahip olmalarına, rejim sona erdiğinde ise ortaya çıkan değer artışının adil bir biçimde paylaşılmasına dayanır. Yasal mal rejimine hâkim olan en temel prensiplerden biri, her bir malvarlığı değerinin mutlaka edinilmiş mal veya kişisel mal gruplarından birine dâhil edilme zorunluluğudur. Kanun koyucu, mal rejimi süresince karşılığı verilerek elde edilen tüm kazanımları edinilmiş mallar havuzunda toplamış; buna karşılık miras yoluyla geçen, karşılıksız kazanılan veya tamamen kişisel kullanıma tahsis edilen eşyaları ise tasfiye dışı kalacak kişisel mallar olarak net bir biçimde sınırlandırmıştır. Rejimin temelinde yer alan ikame ilkesi gereğince, bir mal varlığının satılmasıyla elde edilen yeni değer, kaynağı olan malın ait olduğu gruba dâhil kabul edilmektedir. Bu ayrımların doğru yapılması davanın özünü oluşturur.

Mal rejiminin sona ermesi, tasfiye işlemlerinin başlayabilmesi ve katılma alacağı talepli davanın dinlenebilmesi için aşılması gereken ilk ve en önemli hukuki engeldir. Yasal düzenlemelere göre mal rejimi; eşlerden birinin ölümü, tarafların sözleşmeyle başka bir mal rejimini kabul etmeleri veya mahkeme tarafından evliliğin iptaline, boşanmaya yahut haklı sebeplerle olağanüstü mal rejimine geçilmesine karar verilmesi durumlarında hukuken sona erer. Ölüm hali söz konusu olduğunda, mal rejimi ölümün gerçekleştiği an itibarıyla kendiliğinden ortadan kalkar. Ancak boşanma veya evliliğin iptali gibi mahkeme kararına dayanan hallerde, verilecek kararın kesinleşmesi şartıyla, mal rejimi davanın açıldığı tarih itibarıyla geriye dönük olarak sona ermiş sayılmaktadır. Bu kritik kural, eşlerin yargılama aşamasını kötü niyetli olarak uzatıp malvarlıklarını eksiltmelerinin veya değiştirmelerinin önüne geçmek adına kurgulanmıştır.

Sona erme anının saptanması salt kronolojik bir tespit olmanın ötesinde, davanın kaderini doğrudan etkileyen hayati bir işlemdir. Çünkü tasfiye havuzuna hangi mal ve alacakların gireceği tamamen bu tarihte tarafların sahip oldukları aktif ve pasif değerlere göre dondurulur. Aynı şekilde, tasfiyeye konu edilecek olan malların değer hesaplamasında baz alınacak olan sürüm değerleri de yine mal rejiminin sona erdiği tarih temel alınarak belirlenmek zorundadır. Bir boşanma davası sürecinde elde edilen yeni gelirler veya mallar bu tasfiyenin dışında kalırken, dava tarihinden hemen önce elden çıkarılan ve kanunen eklenmesi gereken değerler tasfiye bilançosuna dâhil edilecektir. Dolayısıyla dava stratejisi baştan sona bu tarihsel dönüm noktasına göre şekillenir.

Mal Rejimi Tasfiyesinin Temel İlkeleri ve Aşamaları

Mal rejiminin tasfiyesi prosedürü, kendi içerisinde sıkı bir mantıksal sıralamaya sahip dört temel aşamada gerçekleştirilmektedir. Tasfiyenin ilk ve en hacimli aşaması, eşlerin birbirlerinde kalan kişisel eşyalarını ve mallarını geri almaları, fiili aidiyetleri netleştirmeleri ve her iki eşin mevcut malvarlığının detaylı bir haritasının çıkarılmasıdır. Bu aşamada karşılaşılabilecek aidiyet krizlerinde kanun koyucu birtakım karineler öngörmüştür; örneğin aidiyeti kanıtlanamayan mallar eşlerin paylı mülkiyetinde kabul edilir. İkinci aşama ise, her eşin kendi mal grubu içerisindeki borçları ile alacaklarını denkleştirmesi ve artık değer adını verdiğimiz net ekonomik büyüklüğün matematiksel olarak hesaplanmasıdır. Bu hesaplama yapılırken, eşin malvarlığında fiilen bulunmasa dahi, diğer eşin katılma hakkını zedelemek kastıyla yapılmış olan muvazaalı devirler veya rızasız yapılan olağandışı bağışlamalar, eklenecek değerler başlığı altında sanki malvarlığından hiç çıkmamış gibi aktif hesaba dâhil edilir.

Üçüncü aşamada, her iki tarafın aktiflerinden pasifleri çıkarıldıktan ve eklenecek değerler ile denkleştirme tutarları hesaba yansıtıldıktan sonra ulaşılan artık değer üzerinden hak sahipliği belirlenir. Yasal düzenleme gereğince, eşlerden her biri diğerinin tespit edilen artık değerinin yarısı oranında hak sahibi olmaktadır. Karşılıklı olarak artık değere sahip olunması durumunda, usul ekonomisi ve hakkaniyet gereği bu alacaklar birbiriyle yasal olarak takas edilir ve geriye sadece net bir alacak bakiyesi kalır. Dördüncü ve son aşama ise, ortaya çıkan nihai katılma alacağı borcunun, borçlu eş tarafından alacaklı eşe ödenmesi yani ifa edilmesidir. Bu dört aşamalı süreç, eşlerin evlilik süresince biriktirdikleri emeğin, malvarlığı boyutunda adaletli bir şekilde pay edilmesini temin eden çok boyutlu bir denge mekanizmasıdır.

Tasfiye süreci her zaman dava yoluyla çekişmeli bir biçimde sonuçlanmak zorunda değildir. Taraflar, özgür iradeleriyle yapacakları sözleşmeler veya Boşanma">anlaşmalı boşanma protokolleri aracılığıyla da mal rejimini tasfiye edebilme imkânına sahiptirler. Nitekim kanun koyucu, tasfiye anlaşmalarının geçerliliğini sıkı bir şekil şartına bağlamayarak eşlere geniş bir esneklik alanı sunmuştur. Ancak burada dikkat edilmesi gereken husus, Boşanma">anlaşmalı boşanma protokollerinde mal paylaşımına dair kullanılacak ifadelerin şüpheye mahal vermeyecek açıklıkta olması gerekliliğidir. Uygulamada sıklıkla karşılaşılan genel ve belirsiz feragat beyanları yerine, tasfiyeye konu olan malların protokol metninde tek tek sayılması ve hangi malın kimde kalacağının net bir biçimde ifade edilmesi, ileride doğabilecek yeni hukuki itilafların önüne geçilmesi açısından elzemdir.

Katılma Alacağı Davasının Hukuki Karakteristiği

Katılma alacağı davasının hukuki niteliği, dava konusu edilen hakkın eşya hukukuna mı yoksa borçlar hukukuna mı dayandığı tartışmaları çerçevesinde şekillenir. Edinilmiş mallara katılma rejiminde, tasfiye sonrasında hak sahibi olan eşe tanınan hak, mallar üzerinde doğrudan mülkiyet veya ortaklık hakkı veren ayni bir hak kesinlikle değildir. Bu hak, kaynağını bizzat yasal mal rejiminden alan, şahsi bir para alacağı niteliği taşımaktadır. Hal böyle olunca, katılma alacağı talepli davaların hukuki konusu, belirli taşınmazların veya araçların aynen bölüşülmesi ya da tapu kayıtlarının iptali suretiyle tescili değil; fiktif olarak yapılan detaylı hesaplamalar sonucunda ortaya çıkan maddi bedelin nakit olarak tahsil edilmesidir. Ayni hak taleplerinin ancak kanunda sayılan aile konutu tahsisi gibi son derece istisnai hallerde gündeme gelebileceği gerçeği, bu davanın temel şahsi alacak karakterini hiçbir şekilde değiştirmemektedir.

Usul hukuku teorisi bağlamında talep edilen hukuki koruma dikkate alındığında, katılma alacağı davalarının klasik bir eda davası olduğu görülmektedir. Yalnızca taraflar arasındaki mal rejiminin tasfiye edilmesini ve alacak miktarının belirlenmesini amaçlayan soyut bir tespit davası açılması, yasal olarak hukuki yarar şartını karşılamamaktadır. Davacının temel amacı ve talebi, hesaplanan alacak miktarının borçlu eşten tahsil edilmesine yönelik bir eda emrinin mahkemece verilmesidir. Ancak bu dava türünde davanın açıldığı an itibarıyla alacağın kesin miktarının tespit edilmesi, çoğu zaman eşlerin mali durumlarını birbirlerinden saklamaları, varlıkların rayiç bedellerinin ancak uzmanlık gerektiren bilirkişi raporlarıyla saptanabilmesi ve mahkemenin uygulayacağı takdir yetkileri gibi nedenlerle fiilen imkânsızdır.

İfade edilen bu tespit zorlukları ve davacının yüksek harç yükü altında ezilme riski gözetildiğinde, katılma alacağı davaları çağdaş hukuk uygulamalarında neredeyse her zaman bir belirsiz alacak davası formatında ikame edilmektedir. Belirsiz alacak davası olarak açılan bir katılma alacağı davasında davacı, başlangıçta asgari ve geçici bir miktar belirterek davasını açar. Yargılama sürecinde tarafların tüm malvarlığı değerleri mahkeme kanalıyla araştırılıp alanında uzman bilirkişi heyetlerince değerleme işlemleri ve yasal denkleştirmeler yapıldıktan sonra ortaya çıkan kesin alacak miktarı, davacı tarafından iddianın genişletilmesi yasağına takılmaksızın artırılabilir. Bu usuli imkân, adalete erişim hakkının korunması ve hakkın tam anlamıyla elde edilebilmesi için davacıya sunulan en hayati enstrümanlardan birisidir.

Yargılama Sürecinde Taraf Teşkili ve Mirasçılar

Bir davanın temellerinin sağlam olabilmesi için taraf teşkilinin maddi hukuk kurallarına ve usul hukuku prensiplerine kusursuz bir biçimde uygun olması şarttır. Katılma alacağı davasında temel kural olarak aktif husumet ehliyeti alacaklı olduğunu iddia eden eşe, pasif husumet ehliyeti ise borçlu durumunda olduğu ileri sürülen diğer eşe aittir. Davacı, kendi şahsi hak ve alacağını temin etmek gayesiyle bu süreci başlatır. Ancak evlilik birliğini veya mal rejimini sona erdiren sebep boşanma değil de taraflardan birinin vefatı ise taraf sıfatlarında miras hukuku eksenli köklü değişiklikler meydana gelir. Bu halde, hukuki olarak bir şahsi alacak niteliği taşıyan katılma alacağı hakkı, ölen eşin malvarlığıyla birlikte doğrudan kanuni mirasçılarına geçmektedir. Alacaklı eşin vefatı durumunda davayı açma yetkisi yasal olarak mirasçılara ait olur.

Borçlu eşin vefat etmesi ihtimalinde ise süreç çok daha teknik bir boyut kazanır. Sağ kalan ve alacaklı konumunda bulunan eş, hakkını elde edebilmek için davasını ölen borçlu eşin yasal mirasçılarına karşı yöneltmek mecburiyetindedir. Türk Medeni Kanunu'nun miras ortaklığına ilişkin hükümleri uyarınca, terekeye dâhil olan tüm borçlardan mirasçılar müteselsilen sorumlu olsalar da yargılama aşamasında tereke malları üzerinde elbirliği mülkiyeti söz konusu olduğundan, davalı konumundaki tüm mirasçılar arasında mecburi dava arkadaşlığı oluşur. Bu yasal statünün bir sonucu olarak, davanın sadece bir veya birkaç mirasçıya değil, tamamına birlikte açılması ve yargılamanın tüm mirasçıları kapsayacak şekilde tek bir hükümle sonuçlandırılması usul hukukunun emredici ve tavizsiz bir kuralıdır.

Taraf teşkili bağlamında çok özel ve istisnai bir durum da üçüncü kişilerin davaya dâhil edilmesidir. Kural olarak şahsi haklar sadece sözleşmenin veya ilişkinin tarafına karşı ileri sürülebilirken, kanun koyucu kötü niyetli mal kaçırmaların önüne geçmek adına bu nispilik kuralını esnetmiştir. Eğer borçlu eş, diğer eşin hakkını ihlal etmek kastıyla malvarlığını üçüncü bir kişiye devretmişse ve tasfiye neticesinde borçlu eşin mevcut malvarlığı katılma alacağını karşılamaya yetmiyorsa; alacaklı eş, eksik kalan alacak miktarıyla sınırlı olmak koşuluyla, karşılıksız kazandırma veya hileli devir yapılan o üçüncü kişilere karşı da dava hakkını kullanabilir. Bu ikincil nitelikteki dava hakkı, hakkaniyetin tesisi için getirilmiş çok güçlü bir teminattır.

Katılma Alacağının İfası ve Karşılıklı Talepler

Mahkeme kararıyla tespit ve tescil edilen katılma alacağının ödenmesi aşaması, usul hukukunun maddi hukuka dönüştüğü ve hakkın sahibine teslim edildiği evredir. Yukarda ifade edildiği üzere katılma alacağı, kural olarak Türk Lirası cinsinden ifade edilen ve nakden ödenmesi gereken bir şahsi alacak hakkıdır. Ancak kanun koyucu, taraflar arası dengeyi sağlamak adına borçlu eşe kanuni bir seçimlik yetki de tanımıştır. Buna göre davalı eş, nakit ödeme yapmak yerine, tamamen kendi özgür iradesiyle katılma alacağı tutarına tam olarak tekabül eden ve borcu karşılayan bir malvarlığı değerinin aynen mülkiyetini davacıya devrederek borcundan kurtulabilir. Lakin borçlunun ayni ödemeyi tercih etmesi durumunda dürüstlük kuralı sınırları içinde kalarak, alacaklıya mali açıdan yük getirmeyecek uygun nitelikteki malları devretmesi zorunludur. Alacaklı ise borçluyu buna zorlayamaz.

Yargılama esnasında tarafların karşılıklı olarak alacaklı ve borçlu durumuna gelmeleri sıklıkla karşılaşılan bir tablodur. İki eşin de ayrı ayrı artık değeri bulunabilir ve her ikisi de birbiri üzerinde hak sahibi olabilir. Bu tür durumlarda yasal bir zorunluluk olarak ilgili kanun maddeleri çerçevesinde kanuni takas müessesesi devreye girer. Alacaklar, kanun gereği birbiriyle takas edilir ve ancak aradaki net bakiye farkı lehine olan taraf için hüküm altına alınır. Davalı konumundaki eş, eğer kendi alacağının davacının alacağından daha yüksek olduğunu iddia ediyorsa, salt bir savunma yapmakla yetinmemesi gerekir. Fazla olan alacak kısmının kendi lehine hüküm altına alınabilmesi için davalının mutlaka usulüne uygun bir harç yatırarak karşı dava açması usuli bir zorunluluk teşkil etmektedir.

Katılma alacağı meblağlarının genellikle yüksek rakamlara ulaşması nedeniyle kanun, ifa sürecinde borçlu eşe yönelik bazı koruyucu düzenlemeler de barındırmaktadır. Eğer ortaya çıkan alacak miktarının derhal tek seferde ödenmesi, borçlu eş için katlanılması zor, ciddi bir ekonomik külfet ve kriz yaratacak nitelikteyse, borçlu eş mahkemeden borcun ödenmesi için uygun bir vade tanınmasını veya borcun makul taksitlere bağlanmasını talep edebilir. Mahkemenin bu yönde bir vade ertelemesi kararı vermesi halinde, hakkına geç kavuşacak olan alacaklı eşin zarara uğramasını engellemek maksadıyla, tasfiyenin kesinleşmesinden itibaren hem alacağa yasal faiz yürütülür hem de alacaklının talebi üzerine borçludan ipotek, rehin veya banka teminat mektubu gibi uygun ve yeterli bir güvence göstermesi istenebilir.

Sonuç olarak, yasal mal rejiminin tasfiyesi süreci ve bu sürecin ayrılmaz bir parçası olan katılma alacağı davası, çok boyutlu matematiksel değerlendirmelerin, katı yasal karinelerin ve dinamik usul kurallarının bir arada işlediği karmaşık bir hukuki prosedürdür. Bu davaların temeli, eşlerin evlilik birliği içerisindeki fiili katkılarının mal gruplarına göre ayrıştırılmasına, değer artış payı ve eklenecek değerler gibi çok özel kalemlerin tespitine ve nihayetinde salt bir şahsi alacak hakkı olan katılma alacağının kanuni sınırlar içerisinde ifa edilmesine dayanır. Davanın belirsiz alacak davası kurgusuyla açılması iddia boyutunu güvence altına alırken; taraf teşkilinde miras hukuku prensiplerinin eksiksiz gözetilmesi ve ifa sürecinde ayni ödeme yahut takas gibi kanuni enstrümanların aktif kullanılması uyuşmazlığın kaderini tayin etmektedir. Tüm bu sebeplerle, sürecin deneyimli bir gözle analiz edilmesi ve davanın maddi vakıalarının usul hukuku formlarına kusursuzca oturtulması, hak kayıplarını engellemenin yegâne yoludur.