Makale

Türk Medeni Kanunu kapsamında yürürlükte olan yasal mal rejimi tasfiyesi sürecinde, adil bir paylaşımın tam anlamıyla sağlanabilmesi adına öngörülen en temel hukuki kurumlardan biri denkleştirme mekanizmasıdır. Mal rejimi süresince eşler, yasal sınırlar dâhilinde kendi malvarlıkları üzerinde diledikleri gibi tasarruf etme özgürlüğüne sahiptir. Ancak sahip olunan bu serbesti, bir eşin kendi mal grupları arasında yapacağı kontrolsüz değer aktarımlarıyla diğer eşin tasfiye sonrasındaki haklarını zedeleme riskini de beraberinde barındırmaktadır. İşte tam bu noktada Türk Medeni Kanunu'nun 230. maddesi hükmü devreye girerek, eşin kişisel malları ile edinilmiş malları arasındaki karşılıksız değer kaymalarını düzeltmeyi hedefler. Denkleştirme, esasen bir eşin kendi malvarlığı grupları arasında gerçekleşen ve bir grubun diğerine sağladığı mali katkının, tasfiye aşamasında mahsup edilerek adaletin yeniden tesis edilmesini ifade eden çok boyutlu teknik bir işlemdir. Bu yasal işlem sayesinde, tasfiye bilançosunun gerçeği yansıtması mutlak biçimde güvence altına alınmış olur.

Denkleştirme Kurumunun Hukuki Niteliği ve Temel İşlevi

Denkleştirme kurumu, hukuki niteliği itibarıyla eşler arasında bağımsız ve tek başına talep edilebilir bir alacak hakkı yaratmamakta; aksine, mal rejiminin tasfiyesi aşamasında hesaplamaya yönelik zorunlu bir iç ilişkiyi ifade etmektedir. Eşlerin malvarlıkları yasal sistemde iki ayrı hesap grubu olarak ele alınsa da, bu gruplar arasında doğrudan bir borç ilişkisi veya icra edilebilir bir talep hakkı bulunmamaktadır. Dolayısıyla, yargı kararlarında ve doktrinde sıkça kullanılan denkleştirme alacağı kavramı, aslında tasfiye sürecinde katılma alacağı tutarının doğru ve eksiksiz bir biçimde hesaplanabilmesi için kullanılan teknik bir düzeltme aracı niteliğindedir. Hukuki anlamda bağımsız bir borç ve alacak ilişkisi doğurmadığı için, denkleştirme miktarının üçüncü kişilere temlik edilmesi veya bu hesap kalemi üzerinde herhangi bir rehin tesis edilmesi hukuken kesinlikle mümkün görülmemektedir.

Bu kurumun en belirgin işlevi, eşin kişisel mal grubu ile edinilmiş mal grubu arasındaki haksız değer geçişlerini dengeleyerek, tasfiye anında hesaplanacak tutarın diğer eş aleyhine azalmasını veya haksız yere artmasını engellemektir. Doktrinde de sıklıkla vurgulandığı üzere, bir eşin kendi mal grupları arasındaki değer dengesizliğini gidermeye yönelik tasarlanan bu sistem, eşler arası karşılıksız malvarlığı aktarımlarını dengeleyen değer artış payı kurumundan açıkça ve kesin çizgilerle ayrılır. Zira değer artış payı, bir eşin diğer eşin malvarlığına doğrudan yaptığı katkıyı konu alırken; denkleştirme, bizzat eşin kendi mal grupları arasındaki içsel geçişleri konu edinir. Ayrıca, denkleştirmenin yapılabilmesi için söz konusu değer aktarımının mutlaka mal rejiminin devamı süresince gerçekleşmiş olması şarttır; aksi takdirde hesaplama yapılamaz.

Klasik Denkleştirme: Borçların İfasında Mal Grupları Arası Geçiş

Türk Medeni Kanunu'nun ilgili hükümlerinde düzenlenen ve doktrinde klasik denkleştirme olarak adlandırılan birinci mekanizma, bir mal grubuna ait muaccel borcun diğer mal grubu kaynaklarıyla ifa edilmesi durumunda doğrudan uygulama alanı bulmaktadır. Bu temel kurala göre, bir eşin kişisel mallarına ilişkin borçları edinilmiş mallarından veya edinilmiş mallarına ilişkin borçları kişisel mallarından ödenmiş ise tasfiye işlemi sırasında mutlak surette denkleştirme yapılması zorunludur. Klasik denkleştirmenin en önemli hukuki özelliği ve ayrım noktası, ödenen borcun niteliğine bakılmaksızın sadece parasal karşılığının ve ifa edilen spesifik nominal değerin hesaplamada esas alınmasıdır. Bu bağlamda, borcun niteliği veya ifa şekli hesaplama prensibini değiştirmez.

Bu katı hesaplama yönteminde, borcun ödendiği tarih ile mal rejiminin tasfiye tarihi arasında geçen uzun süredeki makroekonomik dalgalanmalar, paranın enflasyon karşısındaki değer kaybı veya malın piyasa değerindeki dramatik artış ve azalışlar kesinlikle dikkate alınmaz. Bu durum, söz konusu denkleştirme türünün, katkı oranına göre değil, doğrudan doğruya ödenen reel meblağın iadesine yönelik son derece katı bir nominalizm ilkesine dayandığını kanıtlar niteliktedir. Ayrıca, tasfiye kapsamındaki bu işlem tek başına bağımsız bir alacak hakkı doğurmadığı için, borcun ifa edildiği ödeme tarihinden itibaren yasal veya akdi faiz yürütülmesi de hukuken söz konusu olamaz. İşlem tamamen anapara üzerinden dengeleme yapılarak tasfiye sürecine dahil edilir ve matematiksel mahsuplaşma sağlanır.

Değişken Denkleştirme: Edinme, İyileştirme ve Korunmaya Katkı

Türk Medeni Kanunu'nun tasfiye hükümlerinde yer alan ve doktrin tarafından değişken denkleştirme olarak tanımlanan ikinci mekanizma, hesaplama mantığı itibarıyla klasik yöntemden tamamen farklılaşan, daha dinamik bir hukuki düzenlemeyi ifade etmektedir. Bu kurala göre, bir mal kesiminden diğer mal kesimindeki bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya fiziki bütünlüğünün korunmasına somut bir katkıda bulunulmuşsa, değer artması veya azalması durumunda denkleştirme, katkı oranına ve malın tasfiye zamanındaki değerine göre titizlikle yapılır. Bu yöntem, sadece basit bir borç ödemesinden ziyade, bir malın iktisabı veya ekonomik değerinin kalıcı biçimde artırılmasına yönelik doğrudan ve amaca özgülenmiş bir finansman desteğini kapsar. Sistem, piyasa gerçekliklerini dikkate alarak malın nihai kaderine göre adaleti tesis etme amacı güder.

Bu süreçte, maddi katkının yapıldığı tarih ile tasfiyenin fiilen gerçekleştirildiği tarih arasındaki ekonomik dalgalanmalar, enflasyonist değer artışları ve piyasa koşullarındaki değer azalışları doğrudan hesaplamaya dâhil edilmek zorundadır. Böylece malın değerindeki objektif piyasa koşullarına bağlı tüm finansal değişimler, yapılan başlangıçtaki katkı oranında ilgili mal grubunun aktif veya pasif hanesine olumlu veya olumsuz olarak yansıtılmaktadır. Bu spesifik yönüyle değişken denkleştirme, çok daha dinamik ve hakkaniyete üst düzeyde duyarlı bir hukuki muhasebe mantığı içerir. Zira sabit bir paranın iadesi yerine, yatırımın riskine ve getirisine her iki mal grubunun da ortak edilmesi hedeflenmekte, böylelikle ekonomik haksızlıkların tamamen önüne geçilmektedir.

Değişken Denkleştirmede Değer Tespiti ve Hesaplama Yöntemi

Dinamik yapıya sahip bu hesaplamanın hukuka uygun şekilde yapılabilmesi için öncelikle somut katkının oranı net bir biçimde uzmanlarca tespit edilmelidir. İlgili katkı oranı, mali yatırımın yapıldığı tarihteki katkı miktarının, malın tam olarak o tarihteki toplam sürüm değerine bölünmesiyle bulunur. Hesaplanan bu yüzdelik oran, söz konusu malın tasfiye tarihindeki güncel sürüm (rayiç) değeri ile çarpılarak nihai yasal denkleştirme tutarına ulaşılır. Eğer denkleştirmeye konu olan mal, mahkeme aşamasından veya tasfiye gününden önce herhangi bir şekilde elden çıkarılmışsa, mevcut güncel bir tasfiye değeri olamayacağından, yasa koyucu burada hakkaniyet ilkesinin devreye girmesini öngörmüştür. Hakkaniyet çerçevesinde, malın elden çıkarılmasından önceki muhtemel piyasa değeri veya doğrudan elden çıkarma bedeli baz alınır.

Mal Gruplarındaki Borçların Hukuki Sınıflandırılması

Tasfiye aşamasında hatasız ve adil bir sonuca ulaşabilmek için, ifa edilen borçların hangi mal grubuna ait olduğunun isabetli ve kanuna uygun bir şekilde sınıflandırılması mutlak surette zorunludur. Tasfiye sürecinde dikkate alınacak borç aidiyet kuralları şu şekilde özetlenebilir:

• Mal rejiminin kurulmasından ve yürürlüğe girmesinden önce doğan tüm borçlar, eşin şahsi yükümlülüğü kabul edilir.
• Miras veya herhangi bir şekilde karşılıksız kazandırma yoluyla elde edilen mallara ilişkin borçlar kişisel yükümlülükler dâhilindedir.
• Çalışma karşılığı elde edilen gelirlere veya maaşlara ilişkin vergi ve zorunlu masraf borçları edinilmiş grubun borcudur.
• Sadece kişisel kullanıma özgülenen ve şahsi amaca yarayan eşyalara ilişkin idame borçları kişisel mal borcudur.
• Hangi mal kesimine ait olduğu kesin ve yazılı delillerle ispatlanamayan her türlü borç, kanuni karine gereği edinilmiş grubun borcu sayılır.

Yukarıda listelenen aidiyet kuralları, eşin kendi mal grupları arasındaki değer geçişlerinin hangi yöne doğru olduğunu tespit etmek için kilit niteliğindedir. Bir borcun, ait olduğu mal grubunun kendi aktifinden değil de diğer mal grubunun finansal kaynaklarıyla ödenmesi hâlinde, yasal denkleştirme mekanizması zorunlu olarak tetiklenir. İhtilaf hâlinde, borcun varlığını, miktarını ve hukuken hangi mal grubundan ifa edildiğini kanıtlama noktasındaki ispat yükü, bu durumu iddia eden eşin üzerindedir. İspat faaliyetinde banka dekontları, onaylı kredi ödeme planları, tapu hareket kayıtları ve malın edinildiği kesin tarih gibi somut yazılı deliller mahkemeler nezdinde büyük önem taşımakta olup, bu belgelerin yetersizliği hâlinde yasal karineler işletilir.

Denkleştirme Taleplerinde Görevli Mahkeme ve Zamanaşımı

Tasfiye davalarının ve bunun ayrılmaz bir parçası olan denkleştirme hesaplamalarının yargısal çözümünde görevli mahkeme, Türk hukuk sisteminde münhasıran Aile Mahkemeleridir. İlgili kanun mevzuatı uyarınca, mal rejiminin tasfiyesinden kaynaklanan tüm mali uyuşmazlıklar bu ihtisas mahkemelerinin mutlak görev alanına girmektedir. Aile mahkemesinin bağımsız olarak teşkilatlanmadığı daha küçük yargı çevrelerinde ise Asliye Hukuk Mahkemeleri, özel olarak aile mahkemesi sıfatıyla bu karmaşık davalara bakmakla görevlendirilmiştir. Yargıtay içtihatları, bu tür iddiaların asliye hukuk mahkemesinde genel hükümlere göre değil, yalnızca söz konusu özel sıfatla incelenmesi gerektiğini çok kesin bir dille hükme bağlamıştır. Görev kuralları kamu düzeninden sayıldığından, mahkeme heyeti tarafından yargılamanın her aşamasında re'sen gözetilir.

Tasfiye kapsamında ileri sürülen taleplerde uygulanacak zamanaşımı süresi, özel kanunda açıkça düzenlenmediği için geçmişte doktrin ve yargı mercileri arasında çok ciddi ihtilaflara yol açmıştır. Başlangıçta daha kısa sürelerin uygulanması gerektiği yönünde çeşitli kararlar verilmiş olsa da, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun aldığı emsal niteliğindeki istikrarlı kararlarla bu hukuki tartışma tamamen sonlandırılmıştır. Güncel hukuki uygulamaya göre, mal rejiminin tasfiyesinden doğan alacak davalarında Türk Borçlar Kanunu'nun genel zamanaşımı hükmü tatbik edilmekte ve tam on yıllık zamanaşımı süresi yasal olarak geçerli kabul edilmektedir. Bu on yıllık hak düşürücü olmayan süre, rejimi sona erdiren kesinleşmiş mahkeme kararı tarihinden itibaren durmaksızın işlemeye başlar ve sürenin dolmasıyla hak talep edilemez hâle gelir.

Sonuç olarak, yasal mal rejimi tasfiyesinde uygulanan denkleştirme kurumu, eşlerin evlilik süresince malvarlıkları arasında gerçekleştirdikleri her türlü çapraz mali işlemin adil ve yasalara uygun bir muhasebesini sunmaktadır. İster sadece nominal bedel üzerinden işlem gören klasik sistem olsun, isterse piyasa koşullarındaki dalgalanmaları ve değer artışlarını gözeten değişken sistem olsun, her iki yöntem de mülkiyet haklarının korunmasına ve ekonomik adaletin tesisine hizmet etmektedir. Yargısal uygulamada, denkleştirme ile değer artış payı gibi diğer alacak kalemlerinin birbirine karıştırılması, telafisi güç hak kayıplarına ve usule aykırı mahkeme kararlarına sebebiyet verebilmektedir. Bu bağlamda, tasfiye sürecinde malvarlığı gruplarının titizlikle ayrıştırılması, doğan borçların aidiyetinin hatasız tespit edilmesi ve karmaşık oranlama hesaplamalarının mutlak surette uzmanlıkla yapılması şarttır. Etkin, hızlı ve adil bir mal paylaşımı, ancak bu yasal kuralların eksiksiz bir biçimde işletilmesiyle mümkün hâle gelecektir.