Makale

Günümüz çalışma hayatında, esnek çalışma modelleri ve güvencesizleşme politikalarının bir sonucu olarak işçilerin en temel haklarından biri olan örgütlenme özgürlüğü ciddi tehditler altındadır. Çalışanların sendikal haklarını kullanmalarının engellenmesi, genellikle işverenlerin maliyetleri düşürme ve işgücü üzerindeki mutlak kontrolü sağlama hedeflerinden kaynaklanmaktadır. Bu bağlamda, işyerinde psikolojik taciz (mobbing), sadece bireysel bir yıldırma politikası olarak değil, aynı zamanda kolektif bir hak olan sendikalaşma ve toplu pazarlık imkanlarını ortadan kaldırmak için kullanılan stratejik bir araç olarak karşımıza çıkmaktadır. İşverenler, açıkça sendika üyeliğini yasaklamanın hukuka aykırı olduğunu bildiklerinden, bu yasağı fiiliyata dökmek için çalışanlar üzerinde sistematik baskı ve işten çıkarma tehdidi gibi mobbing unsurlarını devreye sokmaktadır. İşçilerin örgütsüz bırakılarak yalnızlaştırılması, emek piyasasındaki sömürü düzenini derinleştiren temel bir hukuki ihlal niteliği taşımaktadır.

Sendikal Hakların Yasal Dayanağı ve İhlali

İşçilerin sendika kurma ve sendikalara üye olma hakkı, ulusal ve uluslararası mevzuatla güvence altına alınmış temel bir haktır. Türk iş hukukunda 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nun 17. maddesi, on beş yaşını dolduran ve işçi sayılan herkesin sendikalara üye olabileceğini açıkça düzenler. İlgili kanun maddesi, "Hiç kimse sendikaya üye olmaya veya olmamaya zorlanamaz" hükmüyle sendika özgürlüğünü teminat altına almıştır. Ancak uygulamada, özellikle yoğun emek sömürüsünün yaşandığı sektörlerde, işverenlerin evrensel sendikasızlaştırma politikaları yürüttüğü görülmektedir. İşçilerin yasal haklarını kullanmak istemesi durumunda, işverenler mevzuatın etrafından dolanarak fiili bir yasaklama ve baskı ortamı oluşturmaktadır. Çalışanların sendikal bilgilendirme zarflarını açmalarının dahi engellenmesi veya sendikaya üye olmanın doğrudan bir işten atılma gerekçesi haline getirilmesi, kanunun ağır bir şekilde ihlal edildiğini göstermektedir.

Örgütlenmeyi Engelleme Aracı Olarak Mobbing

İşverenler, işçilerin yasal hakkı olan örgütlenme özgürlüğünü doğrudan engelleyemediklerinde, bu durumu örtbas etmek için sistematik mobbing uygulamalarına başvurmaktadır. Sendikaya üye olan veya üye olma eğilimi gösteren çalışanlar, işverenler tarafından hedef tahtasına oturtulmaktadır. Bu süreçte işveren, çalışanı doğrudan sendikalı olduğu için işten çıkarmak yerine, hukuki yaptırımlardan kaçınmak amacıyla farklı bahaneler uydurarak bir yıldırma politikası izlemektedir. İşçiye zorlayıcı görevler verilmesi veya asılsız tutanaklar tutularak açık aranması, sendikal mobbingin en belirgin örnekleridir. İşçinin psikolojik olarak yıpratılması ve çaresiz bırakılması hedeflenirken, nihai amaç çalışanın sendikal faaliyetlerden vazgeçmesi ya da işten kendi rızasıyla ayrılmasıdır. Bu eylemler, işçinin çalışma barışını bozmakla kalmayıp, işverenin yasal yükümlülüklerinden kaçmak için başvurduğu kötü niyetli uygulamalar olarak hukuki merciler nezdinde değerlendirilmelidir.

Sendikasızlaştırmanın İşgücü Piyasasındaki Etkileri

Çalışanların temsil güvencesinden yoksun bırakılması, işverenin işgücü üzerindeki keyfi uygulamalarının önünü açan en temel sorundur. Örgütlenme özgürlüğü ihlal edilen ve mobbinge maruz kalan çalışanların yaşadığı hukuki ve fiili kayıplar şunlardır:

• İşsizlik tehdidi: Sendikaya üye olmanın iş akdinin feshiyle sonuçlanacağı korkusu, işçilerin haklarını aramalarını engellemektedir.
• Sömürüye açık hale gelme: Örgütsüz işçiler, olumsuz çalışma koşullarına bireysel olarak itiraz edemedikleri için mutlak bir itaate zorlanmaktadır.
• Yasal hakların kullanılamaması: Toplu iş sözleşmesi hakkı, işverenin uyguladığı psikolojik baskılar sonucunda fiilen kullanılamaz hale gelmektedir.

Hukuki zeminde sendikal tazminat ve ayrımcılık tazminatı gibi yollar bulunmasına rağmen, ispat zorlukları işçileri caydırmakta; işverenlerin uyguladığı bu politikalara karşı daha etkin denetim mekanizmalarının işletilmesi elzem hale gelmektedir.