İş Yerinde Psikolojik Taciz: Mobbingin Aşamaları ve Türleri

İş hayatında giderek daha sık karşılaşılan bir problem olan psikolojik taciz (mobbing), yalnızca bireysel bir mağduriyet değil, aynı zamanda temel insan haklarının ve Anayasal çalışma hakkının açık bir ihlalidir. Hukuk uygulamalarında mobbing, bir çalışanın onurunu kırıcı, itibarını zedeleyici ve onu dışlayıcı davranışların sistematik ve kasıtlı bir biçimde sürdürülmesi olarak tanımlanır. Bir eylemin hukuki anlamda mobbing olarak nitelendirilebilmesi için süreklilik arz etmesi ve mağduru psikolojik olarak yıpratma kastı taşıması şarttır. Bu süreç, çoğunlukla zararsız gibi görünen basit uyuşmazlıklarla başlar ve zamanla iş hukukunda davalara konu olan ağır bir psikolojik şiddet sarmalına dönüşür. Dolayısıyla, süreç içerisindeki eylemlerin hem mağdur hem de işveren açısından doğru bir hukuki zeminde teşhis edilebilmesi için, mobbingin geçirdiği aşamaların ve iş yerindeki hiyerarşik yapıya göre şekillenen türlerinin çok iyi bilinmesi gerekmektedir. Uzman bir hukuki değerlendirme, bu tür vakalarda eylemin niteliğini belirlemek açısından hayati öneme sahiptir.

Hukuki Boyutuyla Mobbingin Aşamaları

Leymann tarafından kavramsallaştırılan mobbing olgusu, uyuşmazlıklarda eylemin seyrini ve işverenin sorumluluğunu tespit etmek adına beş temel aşamada incelenmektedir. Davalara yansıyan şekliyle bu süreç, basit uyuşmazlıkların zamanla nasıl kasıtlı bir yok etme politikasına dönüştüğünü gözler önüne serer. Yönetimin çalışma ortamının psiko-sosyal durumunun kontrolü sorumluluğunu ihlal ettiği bu evrelerin doğru teşhisi, davanın ispatı açısından kritik bir öneme sahiptir. Zira mobbing, aniden ortaya çıkan bir durumdan ziyade, zaman içinde kademeli olarak şiddetini artıran sistematik bir süreçtir. Mağdurun yaşayacağı hak kayıplarını engellemek için, eylemlerin henüz başlangıç evresindeyken hukuki delillerle tespit edilmesi büyük önem taşır. Söz konusu evrelerin uygulamadaki yansımaları ve süreçte gerçekleşen tipik durumlar aşağıdaki tabloda detaylıca özetlenmiştir.

Hiyerarşik Yapısına Göre Mobbing Türleri

İş yerindeki uyuşmazlıkların nitelendirilmesinde, eylemin kimler arasında gerçekleştiği mobbing türünün belirlenmesinde esas alınır. Hiyerarşik bir ast-üst ilişkisinin bulunmadığı, eşit yetkilere sahip çalışanlar arasında rekabet, kıskançlık ve çekememezlik gibi nedenlerle ortaya çıkan psikolojik şiddete yatay mobbing adı verilir. Yatay mobbing vakalarında, çalışma arkadaşları eşit statüde olmalarına rağmen birbirlerini dışlayarak veya dedikodu yayarak düşmanca bir ortam yaratırlar. Diğer taraftan, hiyerarşik güç dengesizliklerine dayanan dikey mobbing, iş hukuku davalarında en sık karşılaşılan durumdur. Bu tür eylemler kendi içinde ikiye ayrılır. Yöneticinin, sahip olduğu idari gücü kötüye kullanarak, astını bir tehdit olarak görüp istifaya zorlaması yukarıdan aşağıya doğru mobbing olarak tanımlanır. Daha nadir görülse de, astların birleşerek amirlerini itibarsızlaştırmak, liderliğini sorgulatmak ve örgüt dışına itmek amacıyla uyguladıkları organize yıldırma eylemleri ise aşağıdan yukarıya doğru mobbing şeklinde karşımıza çıkmaktadır.

İş Ortamı Dışındaki Psikolojik Taciz: Sosyal Mobbing

Yalnızca resmi iş ortamlarıyla sınırlı kalmayan psikolojik taciz, iş hiyerarşisinin bulunmadığı daha geniş sosyal çevrelerde de sosyal mobbing olarak kendini gösterir. Eğitim kurumları, komşuluk ilişkileri veya herhangi bir sosyal grup içerisinde, bir bireyin statüsünü düşürmek ve onu toplumdan izole etmek amacıyla kasıtlı olarak yürütülen bir dışlama eylemidir. İş yerindeki tacizden farklı olarak, feodal yapıların veya geleneklerin baskın olduğu alanlarda, bireye yönelik siber zorbalık, asılsız dedikodu, alay etme ve itibar suikastları gibi yöntemler sıkça kullanılır. Sosyal mobbingin etkileri, hukuki anlamda kişisel haklara saldırı boyutlarına ulaşabilmektedir. Mağdurun psikolojik ve fiziksel bütünlüğünün ağır yara aldığı bu tür sistematik eylemlerde, durumun doğru tespiti ve delillendirilmesi, yasal koruma mekanizmalarının etkin bir şekilde işletilebilmesi açısından büyük bir ciddiyet ve özen gerektirmektedir.