Makale

Bilişim teknolojilerinin hayatımızın her alanına nüfuz etmesiyle birlikte, ceza muhakemesinde dijital delillerin hukuki değeri katlanarak artmıştır. Ancak, bu delillerin elde edilme sürecinde uyulması gereken katı yasal sınırlar bulunmaktadır. Hukuka uygunluk, bir dijital verinin ceza yargılamasında delil vasfı kazanabilmesinin temel şartıdır. Soruşturma aşamasında gerçekleştirilen arama ve elkoyma işlemlerinde, usul ve yasalara riayet edilmemesi durumunda hukuka aykırı dijital delil sorunu ortaya çıkar. Anayasa ve Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) hükümleri, hukuka aykırı yollarla elde edilen delillerin ispat aracı olarak kullanılmasını kesin bir dille yasaklamaktadır. Bununla beraber, hukuka uygun bir şekilde yürütülen arama işlemi esnasında, soruşturma konusu suç dışında başka bir suçun işlendiğine dair ulaşılan bulgular, tesadüfen elde edilen deliller kavramını gündeme getirmektedir. Bu aşamada adli kolluk ve muhakeme makamlarının atacağı adımlar, şüpheli haklarının korunması ve yeni suçların aydınlatılması açısından büyük bir hassasiyet gerektirmektedir. Bilişim sistemleri üzerinde yapılan müdahalelerin sınırlarının iyi çizilmesi, hukuki güvenliğin tesisinde kritik bir rol oynamaktadır.

Hukuka Aykırı Dijital Delillerin İspat Değeri ve Sonuçları

Ceza muhakemesi hukukunda temel gaye maddi gerçeğe ulaşmak olmakla birlikte, bu amaca ancak hukuka uygun şekilde elde edilmiş deliller vasıtasıyla varılabilir. Bilişim araç, gereç ve sistemlerinde gerçekleştirilen arama ve kopyalama işlemlerinde, kanunun aradığı şartlara uyulmaması, işlemin temelden yoksun kalmasına ve dolayısıyla hukuka aykırılık sonucunun doğmasına yol açar. Anayasa’nın 38. maddesinin altıncı fıkrası ile CMK'nın ilgili hükümleri uyarınca, hukuka aykırı elde edilen bulguların suçun ispatında herhangi bir değer ifade etmesi mümkün değildir. Dijital delilin hukuka aykırı mahiyet taşıması, mutlak bir değerlendirme yasağını beraberinde getirir ve bu durum zehirli ağacın meyvesi öğretisi kapsamında değerlendirilerek diğer delillerin de geçerliliğini ortadan kaldırır. Yargılama makamı, vicdani kanaatini oluştururken hukuka aykırı dijital delillere dayanamaz ve eğer mahkûmiyet hükmü bu tür delillere dayandırılmışsa, bu durum Yargıtay nezdinde mutlak bir bozma nedeni kabul edilir.

Soruşturma evresinde gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının emriyle tatbik edilen bir tedbir kararının, yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulmaması veya hâkimin onay vermemesi durumunda, toplanan dijital kopyaların ve metinlerin derhâl imhası zorunludur. Aksi hâlde, kişilerin temel hak ve özgürlüklerine yönelik telafisi güç ihlaller ortaya çıkacaktır. Hukuka aykırı dijital delillerin yargılama dosyasına dâhil edilmesi durumunda, bu bulgular hüküm kurulurken gerekçede açıkça belirtilerek muhakemeden dışlanmalıdır. Ayrıca, haksız ve ölçüsüz arama veya elkoyma tedbirlerine maruz kalan ve bundan zarar gören kimseler, CMK uyarınca devlet aleyhine tazminat talebi hakkına sahiptir. Yargıtay kararlarında da aramanın ölçüsüz uygulanmasının tazminat sebebi oluşturduğu vurgulanmış olup, bu durum adli makamları dijital delil elde ederken çok daha hassas davranmaya sevk eden son derece önemli bir güvence mekanizmasıdır.

Bilişim Sistemlerinde Arama Sırasında Tesadüfi Delillerin Yönetimi

Bilişim sistemleri ve bilgisayar kütüklerinde uygulanan arama tedbiri esnasında, karara dayanak teşkil eden suç dışında farklı bir suçun işlendiği şüphesini doğuran bulgulara rastlanması hâlinde tesadüfen elde edilen deliller rejimi devreye girer. CMK'nın 138. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu tür bir delille karşılaşıldığında, söz konusu bulgu muhafaza altına alınarak derhâl Cumhuriyet savcılığına bilgi verilmelidir. Telekomünikasyon yoluyla iletişimin denetlenmesinde tesadüfi delillerin kullanımı yalnızca belirli katalog suçlarla sınırlandırılmışken, bilgisayarlarda arama tedbiri açısından böyle bir sınırlandırma öngörülmemiştir. Dolayısıyla, bilgisayarlarda usulüne uygun yapılan bir arama esnasında karşılaşılan tesadüfi delillerin tüm suç tipleri bakımından delil olarak kullanılması önünde yasal bir engel bulunmamaktadır. Bu durum, failin cezasız kalmamasını ve toplum düzeninin korunmasını sağlaması açısından bilişim incelemelerinde büyük öneme sahiptir.

Tesadüfi delil elde edilmesi, arama işleminin sınırlarının sınırsızca genişletilebileceği anlamına gelmez. Adli bilişim uzmanları ve kolluk kuvvetleri, müdahalelerini asıl soruşturma konusu suçu hedef alarak yapmakla yükümlüdür. Eğer başka bir suçun işlendiğine dair izlenim veren delillere ulaşılırsa, arama faaliyetinin bu yeni suç kapsamında genişletilerek sürdürülmesi, tedbiri amacından saptırarak hukuka aykırı bir keşif araması niteliğine büründürür ve elde edilecek verileri kullanılamaz kılar. Bu tür bir durumda, yeni suç şüphesine yönelik aramanın hukuka uygun olarak devam edebilmesi için Cumhuriyet savcısından yeni bir yazılı emir veya hâkimden yeni bir karar alınması zorunludur. Ancak bu şekilde, kişi hak ve özgürlüklerine yönelik ihlallerin önüne geçilir ve elde edilen tesadüfi dijital delillerin mahkûmiyet hükmüne esas teşkil edecek yasal ispat gücüne kavuşması sağlanır.