E-Adalet ve Uluslararası İstinabede Bilişim Teknolojileri

Ceza muhakemesinde e-adalet uygulamalarının en temel bileşenlerinden biri olan Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi, yargı hizmetlerinde bilgi ve belge paylaşımında muazzam bir hız sağlamıştır. Bu sistemin yargılama faaliyetlerine doğrudan yansıması olan Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi, sadece ulusal sınırlar içerisinde değil, uluslararası boyutta da adli süreçlerin niteliğini dönüştürmektedir. Teknolojik gelişmelerin ceza adalet sistemine entegrasyonu sayesinde, uluslararası adli yardımlaşma pratikleri geleneksel ve hantal evrak süreçlerinden kurtularak dijital bir yapıya bürünmektedir. Bir devletin yargı yetkisi içinde kalan bir suçun soruşturulması veya kovuşturulması sırasında yurt dışında bulunan şüpheli, sanık, tanık veya bilirkişilerin beyanlarının alınması işlemi, ülkelerin egemenlik hakları çerçevesinde uluslararası antlaşmalarla yürütülmektedir. Bu dijital dönüşüm, ceza yargılamasının makul sürede tamamlanması ilkesine hizmet ederken, devletlerin karşılıklı adli yardımlaşma süreçlerini hızla gerçekleştirmesine imkan tanıyan modern bir bilişim hukuku vizyonu sunmaktadır.

Uluslararası İstinabe Sürecinin Geleneksel Yapısı ve Zorlukları

Türkiye Cumhuriyeti adli mercileri tarafından yabancı ülkelerden talep edilen ceza istinabe işlemleri, çok taraflı veya ikili antlaşmalar ile fiili uygulamalar ekseninde yürütülmektedir. Klasik yöntemde, adli yardım talep evrakları hazırlanarak hedef ülkenin diline tercüme edilmekte ve Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü vasıtasıyla ilgili devletin adli merciine iletilmektedir. Karşı devlet, kendi iç hukuk kurallarına göre ilgilinin beyanını aldıktan sonra evrakı tekrar Türkiye'ye göndermekte ve süreç, evrakların yeniden Türkçeye çevrilmesiyle tamamlanmaktadır. Bu geleneksel usul, bürokratik işlemlerin fazlalığı sebebiyle son derece uzun ve masraflı bir süreç olup, yargılamanın genellikle bir yıla yakın sürelerle uzamasına neden olmaktadır. Bilişim hukuku perspektifinden bakıldığında, bu hantal yapının dijital iletişim araçları ile aşılması, usul ekonomisi ve yargılamanın hızlandırılması bağlamında hukuki bir zorunluluk halini almıştır.

Cezai Konularda Uluslararası Adli İşbirliği ve Video Konferans

Dijitalleşme adımları kapsamında yürürlüğe giren Cezai Konularda Uluslararası Adli İşbirliği Kanunu, uluslararası istinabe usulüne modern bir boyut kazandırmıştır. İlgili kanunun 9. maddesi, yabancı devletlerle adli yardımlaşma kapsamında görüntülü ve sesli iletişim tekniği kullanılmasına açıkça yasal zemin oluşturmuştur. Ancak uluslararası hukukta devletlerin tek taraflı işlem yapma yetkisi bulunmadığından, bu e-adalet entegrasyonunun hayata geçebilmesi, talep edilen devletin onayına ve taraflar arasındaki ikili veya çok taraflı antlaşmalarda hüküm bulunmasına bağlıdır. Adli yardım antlaşmalarında video konferans benzeri sistemlerin kullanımına dair hükümlerin bulunması durumunda, Türkiye'deki adli merciler yurt dışındaki şüpheli, sanık, tanık veya bilirkişileri eşzamanlı olarak bizzat dinleyebilme imkanına kavuşmaktadır. Bu yenilikçi uygulama sayesinde, uluslararası yazışmalar ve yorucu tercüme süreçleriyle kaybedilen zaman dilimleri ortadan kalkmakta, bürokratik engeller aşılarak yargılama sürecinde ciddi bir hukuki kolaylık sağlanmaktadır.

Ceza İşlerinde Karşılıklı Adli Yardım Avrupa Sözleşmesi Çerçevesinde Uygulama

Ülkemizin de taraf olduğu ve uluslararası adli yardımlaşma süreçlerinde sıklıkla müracaat edilen hukuki metinlerden olan Ceza İşlerinde Karşılıklı Adli Yardım Avrupa Sözleşmesi, bilişim teknolojilerinin kullanımına başarıyla entegre edilmiştir. Türkiye tarafından onaylanarak yürürlüğe giren Sözleşmeye Ek İkinci Protokol'ün 9. maddesi, video konferans yöntemi ile adli yardım sağlanmasına ilişkin özel hükümler ihtiva etmektedir. Bu uluslararası protokol, teknolojik iletişim araçlarının sınır aşan hukuki uyuşmazlıklarda resmi bir enstrüman olarak kullanılmasını tescillemektedir. Anılan uluslararası sözleşmenin iç hukukumuza dâhil edilmesiyle birlikte e-adalet sistemlerinin etki alanı ulus ötesi bir hüviyet kazanmıştır. Ancak bu alandaki dijital hukuki yardımlaşmanın sınırları hususunda uygulamada dikkat edilmesi gereken temel ve kati bazı usuli kurallar bulunmaktadır:

• İkinci Protokol, video konferans yönteminin kullanımını yalnızca tanık ve bilirkişilerin dinlenmesi işlemleri ile özel olarak sınırlandırmıştır.
• Bu düzenleme kapsamında şüpheli veya sanıkların uluslararası istinabe usulüyle dijital ortamda sorgusu için video konferans yönteminin kullanılması mümkün görünmemektedir.
• İlgili hukuki tablo, sınır aşan adli yardımlaşmada bilişim teknolojilerinin kullanımının henüz tüm muhakeme süjelerini kapsayacak kadar genişlemediğini açıkça göstermektedir.