Makale

Günümüzde teknolojinin gelişmesiyle birlikte eserlerin dijitalleşerek internet ortamına sunulması, fikri hak ihlallerinin boyutunu ve niteliğini büyük ölçüde değiştirmiştir. Sanal dünyanın sınırsız ve anonim yapısı, bir eserin dijital hale getirilmesi, bilgisayara yüklenmesi, değiştirilmesi veya farklı kullanıcılara aktarılması gibi haksız eylemleri kolaylaştırmaktadır. Özellikle toplumun fikri haklar konusundaki bilinç eksikliği ve ihlali gerçekleştiren faillerin anonim kalabilmesi, hukuki denetimi oldukça zorlaştırmaktadır. Bilişim hukuku bağlamında değerlendirildiğinde, sanal dünyadaki hak ihlalleriyle mücadele edebilmek için faillerin yanı sıra internet sisteminin altyapısını oluşturan sağlayıcıların hukuki sorumluluğu da büyük bir önem taşımaktadır. Hak ihlallerine karşı etkin bir hukuki koruma sağlanabilmesi için ihlalin gerçekleştiği platformun, kullanılan yazılımsal yöntemlerin ve bu süreçte yer alan tüm süjelerin sorumluluk kapsamlarının mevcut mevzuat ışığında net bir şekilde sınırlandırılması şarttır.

İnternet Ortamında Gerçekleşen Yazılımsal Hak İhlalleri

İnternet üzerinden gerçekleştirilen fikri hak ihlalleri, teknolojik yöntemlerin çeşitliliği nedeniyle farklı şekillerde karşımıza çıkmaktadır. Kopyalama işlemi, internet ortamında aktarılan verilere kullanıcıların ulaşabilmesi için teknik bir zorunluluk olarak ortaya çıksa da, geçici nitelikte olmayan kopyalamalar fikri mülkiyet haklarını ihlal edebilmektedir. Bunun yanı sıra, kullanıcılar arası veri paylaşımı olarak bilinen sistemlerde, bireyler sahip oldukları verileri karşılıklı olarak paylaşmakta ve en ağır hak ihlalleri genellikle bu tür servisler aracılığıyla gerçekleşmektedir. Ayrıca, internet sayfaları arasındaki geçişi sağlayan yüzeysel ve derin linklemeler de ihlallere zemin hazırlayabilmektedir. Yüzeysel linklemelerde doğrudan bir ihlal oluşmasa da yönlendirilen sitenin içeriği hukuka aykırı ise ihlal söz konusu olabilir. Derin linklemelerde ise kullanıcı doğrudan alt sayfalara yönlendirildiği için eser sahibinin emeğinin sömürülmesi ve kullanıcının aldatılması gibi ağır ihlal durumları ortaya çıkmaktadır.

Hak İhlallerinde Sağlayıcıların ve Süjelerin Sorumluluğu

İnternet ortamında gerçekleşen ihlallerin önlenmesi ve hukuki sorumluluğun belirlenmesi adına, bilişim sisteminde yer alan süjelerin rolleri net bir şekilde ayrılmıştır. İhlalin teknik olarak gerçekleştirildiği platformların yönetimi, denetimi ve veri akışının sağlanması farklı kuruluşlar tarafından yürütülmektedir. Bu nedenle, sorumluluk rejiminin doğru işletilebilmesi için her bir süjenin sunduğu hizmetin niteliği, müdahale yetkisi ve kanuni yükümlülükleri büyük önem arz eder. Hak ihlallerine karşı açılacak davalarda husumetin doğru yönlendirilebilmesi amacıyla, fikri hak ihlalleri kapsamında hukuki değerlendirmeye tabi tutulan başlıca yasal süjeler arasında erişim sağlayıcılar, içerik sağlayıcılar ve internet servis sağlayıcıları yer almaktadır:

• Erişim sağlayıcılar, kullanıcı ile içerik arasında sadece veri aktarımı sağlayan, verileri depolamadıkları sürece kural olarak içerikten sorumlu tutulmayan aracı kuruluşlardır.
• İçerik sağlayıcılar, internet ortamında sunulan verileri üreten veya hazırlayan, dolayısıyla hukuka aykırı içeriklerden doğrudan sorumlu tutulan gerçek veya tüzel kişilerdir.
• İnternet servis sağlayıcıları, erişim sağlama işlevinin yanı sıra sunucu kiralama ve barındırma gibi yan hizmetler de sunduklarında, verdikleri hizmetin kapsamına göre sorumluluk statüleri genişleyen kurumlardır.
• Kullanıcılar ise internet hizmetinden yararlanıp verileri bilgisayarlarına depolayan, çoğaltan veya yayan, hak ihlalini bizzat gerçekleştirebilen asıl faillerdir.

Fikri Hak İhlallerine Karşı Hukuki Korunma Yolları

Eser sahiplerinin mali ve manevi haklarına internet üzerinden tecavüz edilmesi durumunda, faillere veya sorumluluğu bulunan sağlayıcılara karşı çeşitli hukuki yollara başvurulması mümkündür. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında, başlamış ve devam eden bir ihlalin sona erdirilmesi için tecavüzün kaldırılması davası açılabilmektedir ve bu davada failin kusurlu olması şartı aranmamaktadır. Aynı zamanda, henüz gerçekleşmemiş ancak ortaya çıkma ihtimali yüksek olan riskli durumlarda tecavüzün önlenmesi davası gündeme gelmektedir. İhlal neticesinde eser sahibinin maddi veya manevi bir zarara uğraması durumunda ise, haksız fiil sorumluluğuna dayanılarak maddi ve manevi tazminat davaları açılabilir. Tazminat taleplerinde kusur şartının aranıp aranmayacağı hususu kanunlarda açıkça belirtilmemiş olsa da, genel Borçlar Kanunu hükümleri çerçevesinde failin veya sorumlu tutulan sağlayıcının kusuru değerlendirilerek karar verilmektedir.