Makale

Ceza muhakemesi sürecinde, maddi gerçeğe ulaşmak amacıyla uygulanan bilişim sistemlerinde arama, kopyalama ve elkoyma tedbirinin icrası, bireylerin temel hak ve özgürlüklerine doğrudan müdahale niteliği taşımaktadır. Bu müdahalenin kanuni sınırlar içerisinde, orantılı ve hukuka uygun bir şekilde gerçekleştirilmesi zorunludur. Dijital verilerin hassas ve kolayca değiştirilebilir doğası, arama mahallinde alınacak önlemleri ve adli bilişim standartlarını kritik hale getirmektedir. İcra aşamasında kolluk kuvvetlerinin yetkilerini aşması, arama kararında belirtilmeyen suçlara ait tesadüfi delillerin hukuka aykırı şekilde elde edilmesi riskini doğurur. Öte yandan, arama ve elkoyma işlemlerinin ölçüsüz bir şekilde uygulanması, verilerin zamanında iade edilmemesi veya haksız kopyalama yapılması durumlarında, mağdur olan kişilerin koruma tedbirleri nedeniyle tazminat talep etme hakkı gündeme gelmektedir. Bu süreçlerin usule uygun yürütülmemesi, hem delillerin mahkemede kullanılamamasına hem de devletin tazminat sorumluluğuna yol açacaktır.

Bilişim Sistemlerinde Arama ve Kopyalamanın İcrası

Bilişim sisteminin fiziki yapısının bulunduğu mahalde icra edilecek arama işlemi öncesinde, kolluk görevlilerinin arama kararını ilgililere sunması ve gerekli bilgilendirmeleri yapması şarttır. Olay yerine gelindiğinde, sistemin açık veya kapalı olma durumuna göre farklı adli bilişim teknikleri uygulanır. Sistem açıksa, elektrik bağlantısı kesilmemeli ve ağ bağlantıları sonlandırılarak öncelikle uçucu verilerin (RAM verileri) tespiti sağlanmalıdır. Aramanın temel prensibi, dijital delilin orijinalliğini bozmamak adına yazma koruma teknolojilerinin kullanılmasıdır. Verilerin kopyalanması (imaj alma) aşamasında, elde edilen kopyanın birebir aynı olduğunu hukuken ispatlamak için hash değeri oluşturulması zorunlu bir adımdır. İmajı alınan veya kopyalanan verilerin bir yedeğinin şüpheliye veya müdafine teslim edilmesi, daha sonradan verilerde değişiklik yapıldığı yönündeki iddiaları çürütecek en önemli hukuki teminattır. Bu yükümlülüklere uyulmaması durumunda, toplanan verilerin hukuka aykırı delil olarak değerlendirilmesi riski ortaya çıkar.

Elkoyma Tedbirinin Uygulanması ve İade Süreci

Arama ve kopyalama işleminin olay yerinde yapılamadığı istisnai durumlarda bilişim sistemine elkoyma işlemi uygulanır. Kanunda belirtilen ve cihazın laboratuvara götürülmesini yasal kılan özel durumlar şunlardır:

• Bilişim sistemine konulan şifrenin arama mahallinde çözülememesi,
• Suça konu teşkil eden verilerin gizlenmiş olması ve gizlenmiş bilgilere ulaşılamaması,
• Veri boyutunun büyüklüğü gibi teknik sebeplerle kopyalama işleminin çok uzun sürecek olması.

Bu şartlardan birinin varlığı halinde, sistemin zarar görmesini engelleyecek anti statik paketleme yapılarak cihaz incelenmek üzere götürülür. İnceleme sürecinde şüpheli veya vekilinin işlemlere nezaret etme hakkı bulunduğu Yargıtay kararlarıyla desteklenmektedir. Elkoyma işleminin amacı olan işlemler tamamlandığında bilişim sistemi gecikmeksizin sahibine iade edilmelidir. İade işleminin makul süreyi aşması, ticari ve şahsi zararlara yol açabileceği gibi, Anayasa Mahkemesi kararlarında da belirtildiği üzere mülkiyet hakkının ölçüsüz bir ihlali olarak kabul edilir.

Tesadüfen Elde Edilen Delillerin Hukuki Boyutu

Arama kararında belirtilen suçun delillerini araştırırken, kolluk kuvvetlerinin yapılmakta olan soruşturmayla ilgisi olmayan başka bir suça ait bulgularla karşılaşması durumunda tesadüfen elde edilen deliller kurumu devreye girer. Fiziksel dünyada geçerli olan açıkça görülebilirlik kriterinin dijital dünyada birebir uygulanması sorunludur. Çünkü dijital verilerde arama yapılırken, belgeler fiziksel olarak görünür halde değildir. Buna rağmen, hukuki doktrinde kolluk görevlilerinin salt arama kararındaki suç vasfıyla bağlı kalmaksızın dosyalara üstünkörü bakma yetkisinin bulunduğu kabul edilmektedir. Ancak, arama sınırları aşılarak bilişim sisteminin bir keşif aramasına tabi tutulması halinde elde edilen deliller hukuka aykırı kabul edilir. Farklı bir suça dair bulgu tespit edildiğinde, kolluğun derhal durumu Cumhuriyet savcısına bildirerek yeni suç için ayrı bir arama kararı talep etmesi zorunludur.

Koruma Tedbirleri Nedeniyle Tazminat Hakkı

Bilişim sistemlerinde uygulanan arama ve elkoyma tedbirlerinin kanuna aykırı veya orantısız gerçekleştirilmesi, kişilere maddi ve manevi tazminat talep etme hakkı verir. Ceza Muhakemesi Kanunu uyarınca, hakkındaki arama kararı ölçüsüz bir şekilde gerçekleştirilen kişiler, devletten tazminat isteyebilir. Bilişim sistemlerindeki tüm verilerin gereksiz yere kopyalanması, özel hayata ilişkin ve suçla ilgisi olmayan dosyaların kasten incelenmesi veya makul şüphe bulunmadan arama kararı verilmesi ölçüsüzlük hallerine örnektir. Benzer şekilde, koşulları oluşmadığı hâlde eşyasına el konulan, malvarlığı değerleri zamanında geri verilmeyen veya cihazın muhafazası sırasında donanımsal zarara uğratılan kişiler de tazminat yoluna başvurabilir. Özellikle bilişim sisteminin incelendikten sonra derhal iade edilmemesi, ticari şirketler açısından büyük ekonomik kayıplara yol açabildiğinden, yargı kararlarında bu gecikmeler haksız elkoyma tazminatı kapsamında değerlendirilmektedir.