Makale

Mal rejiminin tasfiyesi aşamasında eşler arasında en sık karşılaşılan uyuşmazlıklar, değer artış payı alacağının ne şekilde hesaplanacağı, borcun hangi yöntemlerle ifa edileceği ve bu taleplerin hangi sürelere tabi olduğu noktalarında yoğunlaşmaktadır. Türk Medeni Kanunu kapsamında düzenlenen bu alacak hakkı, eşlerin birbirlerinin malvarlıklarına yaptıkları olağandışı katkıların adil bir şekilde denkleştirilmesini amaçlarken, tasfiye anındaki sürüm değerleri ve nominal değer garantisi gibi hayati hukuki kurumları devreye sokar. Hesaplama evresinde malın değer kazanması veya kaybetmesi durumu, borcun muacceliyet tarihi ve faiz başlangıcı, borçlu eşe tanınan ifayı erteleme imkanları ile yargısal içtihatlarla şekillenen on yıllık zamanaşımı kuralı, sürecin temel yapıtaşlarıdır. Bu makale, değer artış payının rakamsal olarak nasıl tespit edileceğini, tarafların ifa aşamasındaki yasal seçimlik haklarını ve hak düşürücü nitelikte olmayan zamanaşımı sürelerinin nasıl işlediğini Yargıtay uygulamaları ışığında ve bir mal rejimi tasfiyesi avukatı perspektifiyle kapsamlı şekilde ele almaktadır.

Değer Artış Payı Alacağının Hesaplanma Yöntemleri

Değer artış payı alacağının hesaplanmasında temel alınan ölçüt, katkıda bulunulan malın tasfiye anındaki, yani mahkemece hüküm verilmeye en yakın tarihteki sürüm değeridir. Hesaplama işlemi belirli bir formülasyona tabidir. Öncelikle malın katkı yapılmadan önceki değerine, katkı miktarının eklenmesiyle malın başlangıçtaki değeri bulunur. Ardından, eşin yaptığı katkı miktarı bu başlangıç değerine oranlanarak net bir katkı oranı elde edilir. Bulunan bu sabit oran, malın tasfiye aşamasındaki güncel sürüm değeriyle çarpılarak nihai alacak miktarı rakamsal olarak tespit edilir. Bu yöntem sayesinde katkı yapan eş, malda konjonktürel olarak ortaya çıkan değer artışlarından kendi katkısı oranında faydalanma imkanı bularak enflasyon ve piyasa dalgalanmalarına karşı korunmuş olur.

Malın piyasa koşulları veya diğer nedenlerle değer kaybetmesi ihtimalinde ise kanun koyucu, katkıda bulunan eşi güvence altına alan özel bir koruma mekanizması öngörmüştür. Türk Medeni Kanunu uyarınca, tasfiye anında malda bir değer azalması söz konusu olduğunda katkının başlangıçtaki değeri esas alınır. Bu durum doktrinde ve uygulamada nominal değer garantisi olarak adlandırılmaktadır. Yani mal ne kadar değer kaybederse kaybetsin, katkı yapan eş en azından başlangıçta malvarlığından çıkan katkı miktarını borçlu eşten geri alma hakkına sahiptir. Bu kural, yatırım riskinin sadece malik olan eşin üzerinde kalmasını sağlayarak katkıda bulunan eşin mağduriyet yaşamasını kesin bir şekilde engellemektedir.

Tasfiye anında malın borçlu eşin elinden çıkarılmış olması durumu, hesaplama dinamiklerini tamamen değiştiren istisnai bir senaryodur. Malın tasfiyeden önce elden çıkarılması halinde, hâkim değer artış payı alacağını salt matematiksel bir formülle değil, hakkaniyete uygun olarak belirlemekle yükümlüdür. Bu aşamada mahkemece şu unsurlar detaylıca incelenir:

• Malın elden çıkarılış tarihi ve eşlerin devir anındaki genel ekonomik durumu.
• Devrin kötü niyetli veya ivazsız bir bağış niteliğinde yapılıp yapılmadığı.
• Elde edilen meblağın ailenin acil sağlık gibi zorunlu giderleri için harcanıp harcanmadığı.
• Malın elden çıkarılma tarihindeki reel sürüm değeri ile yapılan maddi katkı oranı arasındaki denge.

Bu kriterler ışığında belirlenecek miktar, katkı miktarının aynen iadesi olabileceği gibi, güncel duruma uyarlanmış sembolik bir bedel veya çok daha yüksek bir yasal tazminat şeklinde de mahkemece hüküm altına alınabilir.

Birden Fazla Mala veya İrat Şeklinde Yapılan Katkıların Hesabı

Eşlerden birinin diğer eşin birden fazla malına katkıda bulunduğu durumlarda, hesaplamanın her bir mal için ayrı ayrı mı yoksa tüm mallar üzerinden toplu (global) olarak mı yapılacağı hukuki bir tartışma konusudur. İsviçre kaynak kanununda açıkça tüm malların birlikte değerlendirileceği ifade edilerek global hesaplama benimsenmişken, Türk hukukunda "mal" ifadesinin tekil kullanılması yoruma açık bir durum yaratmıştır. Ancak doktrindeki hakim görüşe göre, eşler arası hakkaniyetin tesisi için global hesaplama yönteminin uygulanması gerekmektedir. Bu yöntemde, katkı yapılan mallardaki değer artışları ve değer kayıpları birbirleriyle mahsup edilir. Mahsup işlemi neticesinde elde edilen toplam değer, yapılan toplam katkının altında kalırsa, her bir mal için ayrı ayrı işletilmeyen nominal değer garantisi devreye girer ve eşin toplam katkı miktarı alacak olarak hüküm altına alınır.

Öte yandan, banka kredisi taksitlerinin ödenmesi veya yapı kooperatifi aidatlarının aydan aya karşılanması gibi durumlarda, aynı mala farklı zamanlarda irat şeklinde (sürekli) yapılan katkıların tek tek hesaplanması pratikte büyük zorluklar doğurur. Her bir taksit ödemesi için ayrı bir sürüm değeri bulup oranlama yapmak yerine, yargısal uygulamalarda daha işlevsel bir metot geliştirilmiştir. İrat şeklinde gerçekleşen bu ödemelerde, katkıların ortalama değeri dikkate alınarak veya tüm ödemelerin toplamı tasfiye anındaki değere oranlanarak tek ve kapsamlı bir değer artış payı hesaplaması yapılması uygun görülmektedir. Bu pratik çözüm, hem yargılamanın usul ekonomisine uygun şekilde hızlanmasını sağlar hem de hesaplama uzmanları açısından oluşabilecek karmaşaları ve olası hesap hatalarını önler.

Değer Artış Payı Borcunun İfası ve Muacceliyet

Değer artış payı alacağının ifa aşamasındaki en önemli hususlardan biri, borcun ne zaman talep edilebilir hale geleceği, yani muacceliyet anıdır. Kural olarak borçlar doğdukları anda muaccel hale gelse de, aile hukukuna özgü bir yapı arz eden değer artış payı alacağı ancak mal rejiminin tasfiyesi ile birlikte talep edilebilir hale gelir. Tasfiye anı ise, mahkemece tasfiyeye ilişkin verilen nihai hükmün tarihidir. Dolayısıyla boşanma davası devam ederken açılan değer artış payı davalarında, boşanma kararı kesinleşmeden tasfiye yapılamayacağından alacak henüz istenemez. Tasfiyenin sona erdiği, yani kararın verildiği andan itibaren kanun gereği bu alacağa faiz yürütülmeye başlar. Eşler aksini kararlaştırmadıkça, bu tarihten itibaren faiz talebi devreye girerek alacaklı eşin enflasyon karşısında ezilmesi yargı kararıyla önlenir.

İfa yöntemlerine gelindiğinde, kanun koyucu borçlu eşe nakdi ödemenin yanında ayni ödeme şeklinde önemli bir seçimlik hak tanımıştır. Türk Medeni Kanunu'nun ilgili hükmü uyarınca, borçlu eş dilerse değer artış payı borcunu para yerine mülkiyetinde bulunan bir malın mülkiyetini devrederek de ifa edebilir. Bu imkân, borcunu nakit olarak ödeyecek likiditeye sahip olmayan eşin, elindeki diğer malları zararına satarak ekonomik çöküntüye uğramasını engellemek amacıyla getirilmiştir. Ayni ifa olarak teklif edilen malın illa ki ihtilaf konusu mal olması gerekmez; borçlu eş başka bir taşınır veya taşınmazıyla da bu borcu ödemeyi önerebilir. Ancak bu hakkın, dürüstlük kuralı çerçevesinde, alacaklıyı kasten zarara uğratacak likit olmayan veya satışı son derece zor varlıklarla kullanılmaması hukuki bir zorunluluktur.

İfanın Ertelenmesi ve Borçludan Güvence İstenmesi

Mahkemece hükmedilen yüklü miktardaki değer artış payı alacağının defaten ödenmesi, borçlu eşin mesleki veya ticari hayatını ciddi bir şekilde tehlikeye sokacaksa, kanun koyucu burada da dengeleri gözeten bir mekanizma ihdas etmiştir. Türk Medeni Kanunu uyarınca, derhal ödemenin borçlu için "ciddi güçlükler" doğuracağı hallerde borçlu eş, ödemenin uygun bir süre ertelenmesini talep edebilir. Bu haktan yararlanabilmek için yüksek faizle kredi çekme mecburiyeti veya malların yok pahasına satılacak olması gibi somut ekonomik zorlukların hâkime kanıtlanması gerekir. Hâkim, takdir yetkisini kullanarak borcun tamamını veya bir kısmını erteleyebileceği gibi, borcun taksitler halinde ödenmesine de hükmedebilir. İfanın ertelenmesi kararı, borçluya rahat bir nefes aldırırken ticari veya kişisel iflas risklerini bertaraf eden son derece kritik bir usuli imkândır.

İfanın ertelenmesi kararı borçlu açısından rahatlatıcı olsa da, alacaklı eşin alacağına kavuşma ihtimalini riske atabilecek uzun ve belirsiz bir süreçtir. Bu olası tehlikeyi engellemek maksadıyla kanun, alacaklı eşe ödemelerin ertelenmesi veya taksitlendirilmesi durumunda hâkimden güvence talebi hakkı vermiştir. Hâkim kendiliğinden bir güvenceye karar veremeyeceği için alacaklının bu yöndeki açık talebi şarttır. Özellikle borçlunun mal kaçırma şüphesi veya yurtdışına yerleşme ihtimali bulunuyorsa, mahkeme borçlu eşten taşınmaz ipoteği, banka teminat mektubu veya muteber bir şahsi kefalet gibi maddi teminatlar göstermesini ister. Verilen bu güvence sayesinde, erteleme süresinin son bulmasıyla birlikte borcun ödenmeme riski minimize edilir ve tasfiye sürecinin adalet ekseninde, sorunsuz bir biçimde tamamlanması yasal olarak teminat altına alınmış olur.

Değer Artış Payı Alacağında Zamanaşımı Süreleri

Değer artış payı davalarında uygulanacak zamanaşımı süreleri, davanın esastan reddedilmemesi adına son derece sıkı takip edilmesi gereken kuralları barındırır. Türk Medeni Kanunu'nun mal rejimleri bölümünde, tasfiye davaları için özel bir zamanaşımı süresi belirlenmemiştir. Uzun yıllar süren yargısal tartışmalar ve içtihat farklılıklarının ardından, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun yerleşik kararları ile bu uyuşmazlıklara Türk Borçlar Kanunu'nun 146. maddesinde yer alan on yıllık genel zamanaşımı süresinin uygulanacağı kesinleşmiştir. Evliliğin boşanma ile sonuçlandığı senaryolarda bu on yıllık süre, boşanma kararının kesinleştiği tarihte başlar. Ölümle sona eren evliliklerde ise sağ kalan eşin veya yasal mirasçıların açacağı tasfiye davaları bakımından sürenin başlangıç anı, eşin vefat tarihidir. Dolayısıyla hak sahiplerinin bu süreleri kaçırmaması, sürecin selameti açısından elzemdir.

Zamanaşımı süresinin hesaplanmasında gözden kaçırılmaması gereken bir diğer temel husus, eşler arasındaki evlilik birliği devam ettiği müddetçe kanun gereği zamanaşımının işlememesidir. Türk Borçlar Kanunu'nun zamanaşımını durduran halleri düzenleyen hükümleri gereğince, mal rejimi herhangi bir nedenle (örneğin eşlerin olağanüstü mal rejimine geçmesi) sona ermiş olsa bile, evlilik bağı hukuken ayakta kaldığı sürece eşlerin birbirlerine karşı açacakları değer artış payı davalarında zamanaşımı süresi işlemez. Ancak ve ancak boşanma kararının veya evliliğin iptalinin kesinleşmesiyle birlikte kanuni on yıllık süre işlemeye başlar. Keza tasfiye süreci sonucunda borçlu eşe ödeme kolaylığı sağlanarak vade tanınmışsa, bu on yıllık hak arama süresi tanınan vadenin dolduğu günden itibaren ileriye doğru işlemeye başlayacaktır.

Sonuç olarak, mal rejiminin tasfiyesi bağlamında değer artış payı hesaplaması, basit bir matematiksel işlemin ötesine geçerek enflasyon riskini, nominal değer garantisini ve karmaşık hakkaniyet ilkelerini barındıran teknik bir hukuki faaliyettir. İfa aşamasında borçlu eşe tanınan ayni ödeme opsiyonu ve ifanın belirli bir takvime göre ertelenmesi gibi imkanlar, kanun koyucunun taraflar arasındaki ekonomik dengeyi orantılı biçimde koruma gayesinin bir tezahürüdür. On yıllık yasal zamanaşımı süresi ise, tasfiye sürecinde hak arama hürriyetinin yeterli bir zaman diliminde kullanılabilmesine olanak sağlarken, aile içi mali ilişkilerde de hukuki güvenliği kesin biçimde tesis etmektedir. Aile hukuku uyuşmazlıklarının maddi boyutunu oluşturan bu en teferruatlı alanda herhangi bir hak veya süre kaybı yaşanmaması adına, spesifik hesaplama formüllerine vakıf, alanında uzman bir mal paylaşımı avukatından hukuki destek alınması davanın seyri açısından hayati öneme sahiptir.