Makale

Dijital çağın getirdiği yenilikler ile birlikte, çocukların kişisel verilerinin işlenmesi ve bu süreçte ebeveynlerin yasal konumları önemli bir hukuki tartışma zemini oluşturmaktadır. Hukukumuzda kişisel veri, kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgiyi ifade eder ve çocuklar da yetişkinler gibi bu koruma şemsiyesi altındadır. Ancak uygulamada, ebeveynlerin çocukları üzerindeki velayet hakkı, çoğunlukla sınırsız bir mülkiyet veya tasarruf yetkisi gibi algılanabilmektedir. Oysa hukuki perspektiften değerlendirildiğinde, velayet kurumu ebeveynlere çocuklarının şahıs ve malvarlığı üzerinde sınırsız bir hakimiyet alanı sağlamaz. Aksine, ebeveynlerin çocuklarını koruma ve gözetme yükümlülüğünün bir aracıdır. Özellikle kişisel verilerin korunması söz konusu olduğunda, çocuğun verileri onun kişilik hakkının ve dolayısıyla şahıs varlığının ayrılmaz bir parçasıdır. Bu nedenle, çocuğun verilerinin işlenmesi sürecinde ebeveynin rıza yetkisi, çocuğun üstün yararı ve yasal sınırlar çerçevesinde dar yorumlanmalıdır.

Velayet Hakkının Sınırları ve Çocuğun Üstün Yararı

Türk Medeni Kanunu uyarınca anne ve baba, çocuğun yasal temsilcisidir ve onun bakım, eğitim ve korunmasından sorumludur. Ancak velayet hakkı, çocuğun kişiliğini ve bağımsız bir birey olma sürecini engelleyecek sınırsız bir yetki barındırmaz. Velayetin en temel sınırı çocuğun üstün yararı ilkesidir. Ebeveynler, çocukları adına karar alırken her zaman çocuk için en iyi olan, uzun vadeli ve geniş kapsamlı menfaati gözetmek zorundadır. Çocuğun fotoğrafı, sesi veya sağlık bilgisi gibi kişisel verileri üzerinde yapılacak herhangi bir işlemde, ebeveynler adeta bir üçüncü kişi konumundadır. Çünkü bu veriler, doğrudan doğruya çocuğun kişilik hakkına ilişkindir ve şahsa sıkı sıkıya bağlı haklar kapsamında değerlendirilir. Ebeveynin kendi menfaati ile çocuğun veri mahremiyeti arasında bir çatışma doğduğunda, daima çocuğun üstün yararı tercih edilmelidir. Aksi takdirde, ebeveynin velayet yetkisini aşarak çocuğun kişilik değerlerine zarar verdiği kabul edilir.

Kişisel Verilerin İşlenmesinde Çocuğun Rızası ve Ehliyet

Çocuğun kişisel verilerinin işlenmesinde rıza konusu, çocuğun fiil ehliyetine, özellikle de ayırt etme gücüne sahip olup olmamasına göre farklılık gösterir. Hukukumuzda kişisel verilerin korunmasını isteme hakkı, kişiye sıkı sıkıya bağlı bir hak olarak kabul edilmektedir. Bu kapsamda, eğer çocuk sınırlı ehliyetsiz ise, yani fiillerinin hukuki sonuçlarını algılayabilecek ayırt etme gücüne sahipse, kendi kişisel verilerinin işlenmesine ilişkin açık rızayı bizzat kendisi verebilir. Bu durumda yasal temsilcisinin, yani anne veya babasının onayına ihtiyaç duyulmaz. Çocuğun rızası olmadan ebeveynlerinin dahi onun verilerini paylaşması hukuka aykırıdır. Üstelik çocuğun vereceği bu rıza, belirli bir konuya ilişkin olmalı ve sınırları net çizilmelidir; çocuğun tüm verilerinin geleceğe dönük olarak işlenmesine dair vereceği sınırsız bir rıza Türk Medeni Kanunu uyarınca geçersiz kabul edilir.

Tam Ehliyetsiz Çocuklarda Menfaat Çatışması ve Temsil

Ayırt etme gücü bulunmayan, yani tam ehliyetsiz statüsündeki çocukların fiil ehliyeti olmadığından, hukuken geçerli bir rıza vermeleri mümkün değildir. Kural olarak bu çocukların kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarının kullanımında, çocuğun hak kaybı yaşamaması adına yasal temsilcileri olan ebeveynler devreye girer. Ancak burada çok kritik bir menfaat çatışması tehlikesi bulunur. Eğer çocuğun verilerini hukuka aykırı şekilde işleyen bizzat ebeveynin kendisiyse, ebeveynin kendi ihlal fiiline çocuk adına hukuken geçerli bir rıza göstermesi kabul edilemez. İhlali gerçekleştiren kişi ile rıza gösteren kişinin aynı olması çocuğun üstün yararı ilkesiyle açıkça çelişir. Bu tür menfaat çatışması hallerinde, ebeveynin verdiği rıza geçersizdir ve çocuğun haklarının korunması amacıyla mahkeme tarafından bir temsil kayyımı atanması gereklidir.

Uluslararası Düzenlemeler Kapsamında Çocuğun Katılım Hakkı

Çocuğun veri koruma süreçlerinde söz sahibi olması, uluslararası hukukun da temel prensiplerinden biridir. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi ile güvence altına alınan çocuğa katılım hakkı tanınması, çocuğu ilgilendiren tüm kararlarda onun görüşlerine başvurulmasını zorunlu kılar. Ebeveynler, çocuklarının verilerini işlerken, çocuğun yaşı ve olgunluk derecesini dikkate alarak onu süreç hakkında bilgilendirmeli ve görüşünü almalıdır. Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR) de çocukların kişisel verilerinin işlenmesine ilişkin özel hükümler getirmiştir. Tüzük, bilgi toplumu hizmetlerinin sunulmasında çocuğun doğrudan rıza gösterebileceği yaş sınırını kural olarak on altı olarak belirlemiş, üye devletlere bu sınırı on üçe kadar indirebilme özerkliği tanımıştır. Bu sınırın altındaki çocuklar için ebeveyn rızası aranmakla birlikte, bu rızanın her halükarda çocuğun veri mahremiyetini ve güvenliğini koruyacak nitelikte olması şarttır.

Rıza Koşulunun Geçerlilik Şartları

Çocuğun kişisel verilerine yönelik hukuka uygun bir işleme faaliyetinden bahsedebilmek için aranan rızanın belirli geçerlilik şartlarını taşıması elzemdir. Bu şartlar aşağıda özetlenmiştir:

• Ayırt etme gücü: Rıza verecek çocuğun fiilin sonuçlarını idrak edebilecek zihinsel olgunluğa sahip olması gerekir.
• Özgür irade: Rıza beyanı, herhangi bir baskı, korkutma veya yanılma olmaksızın, tamamen hür iradeyle açıklanmalıdır.
• Belirlilik ve aydınlatma: Rıza, somut bir veri işleme faaliyetine yönelik olmalı ve çocuk konu hakkında anlayabileceği sade bir dille bilgilendirilmelidir.
• Sınırlılık: Çocuğun tüm verilerinin süresiz ve sınırsız işlenmesine yönelik verilen genel nitelikli rızalar hukuken hükümsüzdür.

Bu koşulları taşımayan herhangi bir beyan, açık rıza olarak nitelendirilemez ve veri işleme faaliyetini hukuka uygun kılmaz.