Makale

Ceza muhakemesi sürecinde maddi gerçeğin ortaya çıkarılması amacıyla uygulanan bilişim sistemlerinde arama, kopyalama ve elkoyma tedbiri, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 134. maddesinde düzenlenmiştir. Bilgi ve iletişim teknolojilerinin hızla gelişmesi ve günlük hayatın ayrılmaz bir parçası haline gelmesi, suçların işleniş biçimlerini de kökten değiştirmiştir. Bu değişim, geleneksel delil toplama yöntemlerinin yetersiz kalmasına ve dijital delillerin önem kazanmasına yol açmıştır. Bilişim sistemleri üzerinde uygulanan bu koruma tedbiri, bir yandan suçluların tespitini ve delillerin muhafazasını sağlarken, diğer yandan özel hayatın gizliliği ve haberleşme hürriyeti gibi temel hak ve özgürlüklere ağır bir müdahale teşkil etmektedir. Bu nedenle, tedbirin yasal sınırlarının, uygulanacağı cihazların kapsamının ve özellikle bulut bilişim gibi modern teknolojiler karşısındaki durumunun hukuki bir perspektifle detaylı olarak incelenmesi ve katı şartlara bağlanması hukuki güvenliğin bir gereğidir.

CMK Madde 134 Kapsamında Bilişim Sistemleri

CMK 134. maddesi lafzında yalnızca bilgisayar, bilgisayar programları ve kütükleri ifadelerine yer verilmiş olması, günümüzün hızla değişen teknolojisi karşısında yetersiz kalmaktadır. Ancak Yargıtay içtihatları ve doktrindeki hakim görüşler ışığında bu kavramların sınırları genişletilerek teknolojik gelişmelere uyarlanmaktadır. Kanun koyucunun amacı, dijital delil elde edilmesine yarayan tüm cihazların bu özel koruma tedbiri kapsamında değerlendirilmesidir. Dolayısıyla, sadece masaüstü veya dizüstü bilgisayarlar değil; akıllı telefonlar, tabletler, CD ve DVD'ler, flash bellekler, yönlendiriciler, akıllı televizyonlar ve oyun konsolları gibi geçici veya kalıcı olarak dijital veri depolayabilen tüm aygıtlar bu tedbirin kapsamına girmektedir. Hatta iletişim aracı olmakla birlikte gelişmiş birer bilgisayar niteliği taşıyan cep telefonlarının incelenmesi de, genel arama hükümlerine göre değil, temel hak ve özgürlükler bakımından daha fazla güvence sağlayan CMK madde 134 kapsamında gerçekleştirilmelidir.

Bilişim Sistemlerinde Arama ve Kopyalama Tedbirinin Şartları

Bilişim sistemlerinde arama ve kopyalama tedbirine başvurulabilmesi, kanun koyucu tarafından oldukça sıkı şartlara bağlanmıştır. Temel hak ve özgürlüklere yönelik orantısız müdahaleleri engellemek adına aranan başlıca şartlar şunlardır:

• Bir Suç Soruşturmasının Varlığı: Tedbir, idari veya disiplin soruşturmalarında uygulanamaz; hukuka uygun olarak fiilen yürütülen bir ceza soruşturması şarttır.
• Somut Delillere Dayanan Kuvvetli Şüphe: Sadece suçun işlendiğine dair değil, aynı zamanda aranacak bilişim sisteminde suça ilişkin delil bulunacağına dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebepleri mevcut olmalıdır.
• Başka Surette Delil Elde Etme İmkânının Bulunmaması: Bu tedbir, en son çare (ultima ratio) olarak uygulanmalıdır. Diğer yollarla maddi gerçeğe ulaşılabiliyorsa bu yönteme kesinlikle başvurulmamalıdır.
• Hâkim Kararı: Kural olarak arama ve kopyalama işlemi ancak bir hâkim kararı ile yapılabilir. Ancak gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı da yazılı emir verebilir ve bu karar 24 saat içinde hâkim onayına sunulur.

Elkoyma İşleminin Özel Şartları

Bilişim sistemlerinde elkoyma, arama ve kopyalama aşamalarından sonuç alınamaması durumunda başvurulacak en istisnai tedbirdir. Kanun metnine göre, şüphelinin bilgisayarına veya donanımlarına el konulabilmesi için spesifik hukuki ve teknik gerekçelerin oluşması zorunludur. Sisteme yerleştirilen şifrenin çözülememesinden dolayı girilememesi, adli bilişim teknikleriyle anında ulaşılamayan gizlenmiş bilgilere ulaşılamaması veya devasa boyutlardaki veri yığınları nedeniyle işlemin uzun sürecek olması hâllerinde, fiziki donanım veya cihaz arama mahallinden alınarak el konulabilir. Elkoyma kararı alınırken, el konulan cihazın makul bir süre içinde, gerekli imaj alma ve yedekleme işlemleri tamamlandıktan sonra sahibine iade edilmesi, kişilerin veya şirketlerin ticari yaşamlarını sekteye uğratmamak adına mülkiyet hakkının ve ölçülülük ilkesinin mutlak bir gereğidir.

Bulut Bilişim Sistemleri ve Uzaktan Erişim Sorunları

Modern veri depolama teknolojilerinden olan bulut bilişim, verilerin fiziksel konumu ile erişim alanını birbirinden ayırarak ceza muhakemesinde ciddi yetki ve egemenlik sorunları yaratmaktadır. Şüphelinin verilerinin yurtiçindeki veya yurtdışındaki uzak sunucularda depolanması, geleneksel arama yöntemlerini işlevsiz kılmaktadır. Türk hukukunda, Alman veya İspanyol hukuklarındaki gibi bir uzaktan erişim yoluyla arama düzenlemesi henüz bulunmamaktadır. Dolayısıyla, şüphelinin cihazında bulunan kullanıcı adı ve şifreyle onun bulut hesaplarına gizlice girilerek veya zorla bu şifreler elde edilerek uzak sunuculardaki verilerin kopyalanması, mevcut mevzuata göre hukuka aykırı delil niteliği taşıyacaktır. Sınıraşan nitelikteki bulut bilişim delillerinin elde edilmesi, Sanal Ortamda İşlenen Suçlar Sözleşmesi kapsamında uluslararası adli yardımlaşma mekanizmalarıyla çözülmeli ve acilen iç hukukumuzda bulut aramalarına ilişkin yasal bir güvence mekanizması oluşturulmalıdır.