Makale

Bilişim teknolojilerinin hızla gelişmesi, ceza hukukunda da yeni uyuşmazlıkların ve yargılama usullerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Dolandırıcılık suçunun bilişim sistemleri kullanılarak işlenmesi durumunda, suçun özel görünüş biçimleri olarak adlandırılan teşebbüs, iştirak ve içtima kurumları oldukça spesifik ve teknik değerlendirmeler gerektirmektedir. Aynı zamanda, faillerin sanal ortamdaki gizlilik yetenekleri, delillerin toplanması ile soruşturma ve kovuşturma usulü aşamalarında yargı makamlarını zorlu sınavlarla karşı karşıya bırakmaktadır. Bu bağlamda, suçun hangi anda tamamlandığı, kimlerin suça iştirak etmiş sayılacağı ve yargılamanın hangi mahkemelerde, hangi usullerle yürütüleceği büyük önem taşımaktadır. Suçun özel görünüşleri ve yargılama evrelerinin iyi analiz edilmesi, hem mağduriyetlerin hızlıca giderilmesi hem de sanıkların adil yargılanma haklarının tesisi için kritik bir rol üstlenmektedir.

Suçun Özel Görünüş Biçimleri

Teşebbüs ve Tamamlanma Anı

Ceza hukuku doktrininde dolandırıcılık suçu bir zarar suçu olarak kabul edildiğinden, suçun tamamlanma anı failin haksız bir yarar sağladığı veya mağdurun zarara uğradığı andır. Failin hileli davranışları gerçekleştirmesine rağmen mağdurun durumu fark ederek aldanmaması halinde suç teşebbüs aşamasında kalmış sayılır. Uygulamada ve güncel yargı kararlarında özellikle banka blokeleri konusu tartışılmaktadır. Mağdurun hesabından paranın çıkıp failin hesabına geçmesiyle suç tamamlanmış kabul edilmektedir; bankanın sonradan hesaba bloke koyması, suçun tamamlanmasını geriye dönük olarak teşebbüse dönüştürmez. Bu durum, failin parayı bizzat çekip çekmemesinden bağımsız olarak, mağdurun malvarlığından çıkışın gerçekleşmesiyle ilgilidir. Mağdurun, failin hileli ilanıyla karşılaşmasına rağmen dolandırıcı olduğunu anlayıp iletişimi kesmesi ise teşebbüs dahi sayılmayıp yalnızca hazırlık hareketi olarak değerlendirilmektedir.

İştirak ve Birlikte Suç İşleme

Bilişim sistemleriyle işlenen dolandırıcılık suçlarında iştirak müessesesi oldukça yaygın bir şekilde karşımıza çıkmaktadır. Hileli davranışların gerçekleştirilmesine katılan, suça ortak olan herkes müşterek fail olarak sorumlu tutulabilir. Suça iştirak iradesinin en geç hileli davranışların gerçekleştiği anda mevcut olması zorunludur. Uygulamada en sık rastlanan sorunlardan biri, kişilerin komisyon karşılığında banka hesaplarını kiralamasıdır. Kendi banka hesabını, dolandırıcılık suçunda kullanılacağını bilerek tahsis eden kişiler müşterek fail sıfatıyla cezalandırılır. Ancak, kişinin hesabının bir suçta kullanılacağını kesinlikle bilmediği, kastının ispatlanamadığı durumlarda iştirakten ziyade suç eşyasını satın almak veya kabul etmek suçundan sorumluluğu gündeme gelebilmektedir. Şahsi cezasızlık sebepleri ise tamamen bireysel nitelikte olup, iştirak halinde suçu işleyen diğer faillere sirayet etmez.

Suçların İçtimaı

Bir fiille birden fazla suçun işlenmesi veya aynı suçun birden fazla işlenmesi durumları içtima kuralları ile çözülmektedir. Bilişim aracılığıyla dolandırıcılık yapılırken örneğin sahte bir banka dekontu veya sahte çek kullanılması halinde, fail hem nitelikli dolandırıcılık hem de resmî belgede sahtecilik suçlarından ayrı ayrı cezalandırılır; zira bu durumda gerçek içtima kuralları geçerlidir. Failin, aynı mağdura karşı, aynı suç işleme kararı altında farklı zamanlarda dolandırıcılık fiilini tekrarlaması durumunda ise zincirleme suç hükümleri uygulanarak faile tek ceza verilir ancak ceza belli oranlarda artırılır. Aynı anda, tek bir hileli eylemle birden fazla kişinin dolandırılması halinde de aynı neviden fikri içtima kuralları gereği ceza artırımına gidilmektedir.

Soruşturma, Kovuşturma ve Delillerin Toplanması

Dolandırıcılık suçunun bilişim sistemleri kullanılarak işlenen bu ağırlaştırılmış hali kural olarak re'sen soruşturmaya tabidir. Ancak suçun, aralarında hukuki ilişki bulunan bir alacağın tahsili amacıyla veya belirli akrabalar arasında işlenmesi hallerinde yargılama süreci şikâyet şartına bağlanmıştır. Sanal ortamda faillerin sanal ağ bağlantıları kullanması, alan adı ayarlarını değiştirmesi ve sahte hesaplar ile yabancı uyruklu kişiler adına açılmış telefon hatlarını kullanması, delillerin toplanması sürecini son derece zorlaştırmaktadır. Soruşturma evresinde, suçta kullanılan internet sitelerinin yer ve içerik sağlayıcılarından bağlantı ve port bilgileri, ilgili bankalardan hesap hareketleri dökümü ve cihaz kamera kayıtları hızla temin edilmelidir. Delillerin hukuka uygun bir şekilde, ivedilikle toplanıp incelenmesi, mahkemelerdeki yargılama süreçlerinin uzamasını engellemek adına hayati bir öneme sahiptir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme ile Yaptırımlar

Davaya bakmakla görevli mahkeme, suçun nitelikli hali söz konusu olduğu için Ağır Ceza Mahkemeleridir. Uygulamada özel ihtisaslaşma gereği, belirlenen şehirlerdeki Bilişim İhtisas Ağır Ceza Mahkemeleri bu davalara bakmaktadır. Yetkili mahkeme ise kural olarak menfaatin temin edildiği yer mahkemesi olmakla birlikte, yasal düzenlemelere eklenen yeni bir seçimlik yetki kuralı ile mağdurun yerleşim yeri mahkemesi de yetkili kılınmıştır. Yaptırım boyutu incelendiğinde; kanunda bu suç için en az dört yıl hapis cezası ve suçtan elde edilen menfaatin iki katından az olmamak üzere adlî para cezası öngörülmüştür. Suçun üç veya daha fazla kişi tarafından birlikte ya da bir örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenmesi ise cezanın çok ciddi oranlarda artırılmasına sebebiyet verir.