Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Yurt dışı yasağı özel hayatı ihlal edebilir.
• Adli kontrol kararları gerekçeli olmalıdır.
• Ticari ve ailevi bağlar gözetilmelidir.
• Süregelen tedbirler orantılılık ilkesine uygun olmalıdır.

Bu karar, karşılıksız çek keşide etme suçundan dolayı verilen adli para cezası mahkûmiyetinin infazının durdurulması aşamasında uygulanan yurt dışına çıkış yasağı şeklindeki adli kontrol tedbirinin, Anayasa ile güvence altına alınan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkını ne ölçüde sınırlandırabileceğini ortaya koyması bakımından büyük önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, kural olarak sadece seyahat hürriyeti kapsamında değerlendirilen yurt dışına çıkış yasağının, kişinin mesleki faaliyetlerini, ailevi ilişkilerini ve ekonomik durumunu ciddi ve ağır şekilde etkilediği hâllerde özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı bağlamında değerlendirilip incelenebileceğini açıkça vurgulamıştır.

Benzer davalardaki emsal etkisine ve uygulamadaki önemine bakıldığında, derece mahkemelerinin adli kontrol tedbirlerine hükmederken veya bu tedbirlerin devamına karar verirken basmakalıp ve soyut gerekçelerden titizlikle kaçınmaları gerektiği bir kez daha kesin bir dille teyit edilmiştir. Özellikle yabancı uyruklu olan veya ticari faaliyetleri gereği yurt dışı ile yoğun teması bulunan kişilere uygulanan uzun süreli seyahat yasaklarında, hedeflenen kamu yararı ile bireyin katlanmak zorunda kaldığı kişisel külfet arasında çok daha adil bir denge kurulması zorunluluğu öne çıkmaktadır. Mahkemelerin, alternatif adli kontrol tedbirlerini veya teminat seçeneklerini detaylıca tartışmadan, kişinin yurt dışındaki ailevi ve ticari bağlarını tamamen göz ardı ederek verdikleri matbu ret kararlarının açıkça hak ihlali doğuracağı bu kararla güçlü bir içtihat hâline gelmiştir. Karar, adli makamlara uygulanan koruma tedbirlerinin orantılılığını sürekli denetleme ve gerçekçi bir gerekçe oluşturma ödevi yüklemektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Azerbaycan vatandaşı olan ve uluslararası meyve-sebze ithalat ve ihracat işiyle uğraşan başvurucu, karşılıksız çek keşide etme suçundan dolayı yargılandığı davada adli para cezasına çarptırılmıştır. Yapılan yasal düzenlemeler çerçevesinde çek borcunun taksitlendirilmesi üzerine verilen cezanın infazı geçici olarak durdurulmuş, ancak bu süreçte mahkeme tarafından güvence amacıyla başvurucu hakkında yurt dışına çıkış yasağı şeklinde bir adli kontrol tedbiri uygulanmıştır.

Başvurucu, işi gereği sürekli yurt dışına seyahat etmesi gerektiğini, ticari faaliyetlerinin bu yasağa bağlı olarak durma noktasına geldiğini, ailesinin de tamamen yurt dışında yaşadığını ve bu yasak yüzünden borçlarını dahi ödeyemez hâle düşeceğini belirterek söz konusu tedbirin kaldırılması için mahkemeye itiraz etmiştir. İtirazı inceleyen derece mahkemesi ise dosyaya herhangi bir güvence sunulmadığı ve mahkûm olunan ceza miktarı göz önüne alındığında yasağın kaldırılmasının hukuken uygun olmadığı gerekçesiyle talebi reddetmiştir. Bunun üzerine başvurucu, uzun süren ve hem ticari hem de ailevi yaşantısını telafisi imkânsız şekilde zedeleyen bu seyahat yasağının temel haklarını, özellikle de özel hayata ve aile hayatına saygı hakkını ağır biçimde ihlal ettiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bireysel başvuruya konu uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle uygulanan tedbirin hukuki dayanaklarını ele almıştır. Müdahale, 5941 sayılı Çek Kanunu geçici m.5 ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.109 hükümlerine istinaden gerçekleştirilmiş olup kanunilik ölçütünü biçimsel olarak karşılamaktadır. Ayrıca müdahalenin kamu düzeninin sağlanması ve mahkeme kararlarının infazının güvence altına alınması gibi meşru bir amaca hizmet ettiği açıkça kabul edilmiştir.

Uyuşmazlığın çözümünde dayanılan temel hukuk kurallarından biri, temel hak ve hürriyetlerin sınırlandırılmasını düzenleyen Anayasa'nın 13. maddesi ve özel hayata ve aile hayatına saygı hakkını güvence altına alan Anayasa'nın 20. maddesidir. Her ne kadar yurt dışına çıkış yasağı kural olarak seyahat hürriyeti kapsamında görülen bir sınırlandırma olsa da bu yasağın kişinin mesleki gelişimi, sosyal yaşamı ve ailevi ilişkileri üzerinde belirli bir ağırlık düzeyine ulaşan ciddi olumsuz etkiler yaratması durumunda salt seyahat hürriyeti değil, aynı zamanda özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı kapsamında da değerlendirilmesi gerektiği yerleşik bir içtihat prensibi olarak vurgulanmıştır.

Genel hukuk kuralları ve ceza muhakemesi ilkeleri çerçevesinde adli kontrol, tutuklama tedbirine alternatif olarak öngörülen bir koruma tedbiridir ve kişi hürriyetini her zaman daha az kısıtlamayı hedefler. Ancak tüm koruma tedbirleri gibi adli kontrol uygulamaları da doğası gereği geçicidir ve ilanihaye veya herhangi bir makul kritere dayanmaksızın sürekli biçimde uygulanamaz. Derece mahkemelerinin koruma tedbiri kararlarında, bu müdahaleyi haklı kılan gerçek ve güncel bir kamu yararı ihtiyacının bulunduğunu göstermeleri, dosyada lehte ve aleyhte olan tüm delilleri titizlikle incelemeleri zorunludur. Süregelen bir koruma tedbirinin durumun gerektirdiğinden ve makul süreden daha uzun sürmesi, müdahale edilen anayasal hakların ağır bir ihlaline yol açar. Yurt dışına çıkış yasağının uygulanmasında veya uzatılmasında, muhatap kişinin ailevi ve mesleki bağları, isnat edilen suçun niteliği ve olası cezanın ağırlığı hep birlikte tartılarak elde edilmek istenen kamusal menfaat ile bireysel menfaat arasında mutlaka adil bir denge kurulması ve yasağa alternatif daha hafif yolların dikkatlice değerlendirilmesi gerekmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, somut olayda yabancı uyruklu olan başvurucunun uluslararası çapta meyve-sebze ithalat ve ihracat işiyle iştigal ettiği, ekonomik düzeninin bu seyahatlere bağlı olduğu ve çekirdek ailesinin de fiilen yurt dışında yaşadığı hususlarını özellikle dikkate almıştır. Uygulanan yurt dışına çıkış yasağının, başvurucunun sadece yer değiştirme serbestisini değil, doğrudan doğruya ailevi ve mesleki ilişkileri üzerinde telafisi çok zor, ciddi olumsuz etkiler yarattığı tespit edilmiştir. Mahkeme, bu olumsuz etkinin ve oluşan mağduriyetin özel hayata ve aile hayatına saygı hakkına ağır bir müdahale teşkil ettiğini kabul etmiştir.

Derece mahkemelerinin başvurucunun yasağın kaldırılmasına yönelik itirazlarını reddederken ileri sürdüğü gerekçeler incelendiğinde, uygulanan tedbirin devamının infaz sürecine veya kamu düzeninin korunmasına ne gibi somut bir fayda sağlayacağının kararlarda hiçbir şekilde yeterince açıklanmadığı saptanmıştır. Özellikle, hayatını uluslararası ticaret yaparak kazanan başvurucunun yurt dışına çıkamaması hâlinde yaşayacağı derin ekonomik krizlerin ve ailesinden yıllarca uzak kalmasının yaratacağı insani mağduriyetlerin derece mahkemelerince hiçbir şekilde tartışmaya açılmadığı açıkça görülmüştür. Verilen ret kararında tedbirin herhangi bir maddi güvence sunulmadan kaldırılmasının uygun olmayacağı matbu bir gerekçe olarak belirtilmiş olmasına rağmen, yargılama ve infaz sürecinin hiçbir aşamasında başvurucudan böyle alternatif bir güvence veya teminat sunması talep edilmemiş, bu tür bir hukuki imkân kendisine hiçbir zaman hatırlatılmamıştır.

Bu bağlamda, başvurucunun son derece somut, anlaşılır ve haklı kişisel gerekçelere dayanan itirazlarının, yargı makamları tarafından genel, soyut, klişeleşmiş ve basmakalıp ifadelerle reddedildiği ve incelenmeden geçiştirildiği anlaşılmıştır. Başvurucunun sınır ötesindeki güçlü ticari ve ailevi bağları ile isnat edilen karşılıksız çek suçunun niteliği arasında adil bir denge kurulmadığı, hedeflenen kamusal menfaat karşısında bireyin katlanmak zorunda bırakıldığı külfetin orantısız şekilde ağırlaştırıldığı vurgulanmıştır. Üstelik müdahale konusu yasağa alternatif olabilecek daha hafif koruma tedbirlerinin veya teminat gibi farklı seçeneklerin derece mahkemelerince hiçbir şekilde kararlarda tartışılmaması, yaklaşık iki yıl boyunca kesintisiz olarak devam eden bu yasağı bütünüyle ölçüsüz ve keyfî kılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine açıkça aykırı olan bu müdahale nedeniyle başvurucunun özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.