Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Intranuovo - İtalya Kararı 46569/19 B.

Bu karar, devletin kendi kontrolü ve gözetimi altındaki alanlarda, özellikle askeri kışlalarda veya cezaevlerinde meydana gelen şüpheli ölümlerle ilgili sorumluluğunun sınırlarını ve ispat yükünün kime ait olduğunu net bir şekilde çizmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, yaşam hakkının yalnızca kasıtlı olarak öldürmeme şeklindeki negatif yükümlülüğü değil, aynı zamanda bu tür kapalı ve korunaklı kurumlarda gerçekleşen ölümleri aydınlatma ve makul, şüpheden uzak, tatminkâr bir açıklama getirme şeklindeki pozitif yükümlülüğü de içerdiğini vurgulamaktadır. İntihar şüphesiyle aceleyle kapatılmak istenen dosyaların, fiziksel kanıtlar, çelişkili ifadeler ve alternatif cinayet senaryoları tam olarak giderilmeden sonlandırılmasının yaşam hakkının hem maddi hem de usuli boyutlarıyla ihlali olduğu kesin bir biçimde teyit edilmiştir.

Emsal niteliğindeki bu karar, benzer şüpheli asker ölümleri veya gözetim merkezlerindeki can kayıpları bakımından tüm üye devletlerin ulusal makamları için güçlü bir uyarı niteliği taşımaktadır. Soruşturma makamlarının peşin hükümlü davranarak "intihar" senaryosuna odaklanıp cinayet, ihmal veya kötü muamele gibi güçlü alternatif ihtimalleri göz ardı etmesi, delillerin zamanında güvence altına alınmaması, doğrudan devletin uluslararası alanda sorumlu tutulması sonucunu doğuracaktır. Uygulamada, savcılıkların ve adli tıp mercilerinin, mağdur yakınlarının itirazlarını ciddiye alarak, çelişkili otopsi raporları ve olay yeri inceleme eksikliklerini gidermek için her türlü özeni göstermeleri gerektiği bir kez daha insan hakları hukuku güvencesi altına alınmıştır. Bu durum, adalete ve hukukun üstünlüğüne olan kamu güveninin sarsılmaması için hayati bir öneme sahiptir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Rosaria Intranuovo, oğlu A.D.'nin Roma'daki bir askeri kışlada şüpheli bir şekilde hayatını kaybetmesi ve olayın aydınlatılamaması üzerine İtalya devletine karşı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurucunun oğlu, kışlada sözleşmeli onbaşı olarak görev yapmaktayken, sabahın erken saatlerinde konaklama binasının önündeki avluda ölü bulunmuştur. İlk tıbbi ve adli incelemelerde ölümün yüksek bir yerden düşme sonucunda gerçekleştiği belirlenmiş, bunun üzerine savcılık intihara yönlendirme şüphesiyle bir ceza soruşturması başlatmıştır. Savcılık, gencin gönüllü olarak atlayıp intihar ettiği sonucuna vararak dosyayı kapatmayı talep etmiştir. Ancak başvurucu anne; ilk otopsi raporundaki büyük eksiklikler, oğlunun sırtındaki açıklanamayan sıyrıklar, düşme açısındaki fiziksel çelişkiler ve cinayet ya da askeriyede yaygın olan zorbalık ihtimallerinin soruşturma makamlarınca hiç değerlendirilmediğini belirterek bu kapatma kararına şiddetle itiraz etmiştir. Yıllar süren, delillerin kararmasına yol açan ve sürüncemede bırakılan eksik soruşturmalar neticesinde dosya karanlık noktalar barındırdığı itirafıyla kapatılmıştır. Başvurucu, devletin yaşam hakkını ihlal ettiği gerekçesiyle şikayetçi olmuş, etkili bir soruşturma yürütülmediğini ileri sürerek maddi ve manevi tazminat talebinde bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bu uyuşmazlığı çözerken Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.2 (Yaşam hakkı) çerçevesinde titiz bir hukuki değerlendirme yapmıştır. Bu anayasal nitelikteki madde, devletin yalnızca bireylerin yaşamını kasten ve hukuka aykırı olarak sonlandırmama şeklindeki negatif yükümlülüğünü güvence altına almakla kalmaz; aynı zamanda yetki alanındaki bireylerin yaşamlarını korumak, tehlikeleri önlemek ve gerçekleşen ölümlerin sorumlularını tespit etmek için gerekli tüm hukuki ve idari adımları atma şeklindeki pozitif yükümlülüğünü de düzenlemektedir.

Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, özellikle askeri kışla, cezaevi, akıl hastanesi veya polis karakolu gibi devletin sıkı denetimi ve münhasır kontrolü altındaki alanlarda meydana gelen şüpheli ölümlerde ispat yükü yer değiştirmekte ve devletin açıklama yükümlülüğü oldukça ağırlaşmaktadır. Hükümetler, bu tür durumlarda ölümün tam olarak nasıl gerçekleştiğine dair tatminkâr, nesnel ve ikna edici bir açıklama sunmakla mükelleftir. Aksi takdirde, olayın aydınlatılamaması doğrudan doğruya devletin Sözleşme m.2 kapsamındaki maddi yükümlülüklerinin ağır bir ihlali anlamına gelecektir.

Bununla organik olarak bağlantılı olan usuli boyutta ise, şüpheli ölümlerin ardından derhal, bağımsız, tarafsız ve son derece etkili bir resmi soruşturma yürütülmesi mutlak bir zorunluluktur. Etkili bir soruşturma, ölüm nedeninin ve tüm sorumluların eksiksiz biçimde tespit edilmesine elverişli olmalı, delillerin kaybolmadan toplanmasını ve olası tüm senaryoların objektif bir şekilde değerlendirilmesini içermelidir. Soruşturma makamlarının peşin hükümle yalnızca tek bir zayıf hipoteze odaklanıp diğer güçlü emareleri veya mağdur yakınlarının meşru şüphelerini görmezden gelmesi, soruşturmanın etkililiğini temelden zedeler. Ayrıca, adli işlemlerin makul bir hızda ve üstün bir özenle yürütülmesi esastır; zira zamanın geçmesiyle delillerin karartılmasına, tanık hafızalarının zayıflamasına veya gerçeğin ortaya çıkmasının fiilen imkansız hale gelmesine yol açacak her türlü idari ve yargısal ihmalden kaçınılmalıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Mahkeme, somut olayda ulusal makamların yürüttüğü soruşturmada hem usuli hem de maddi açıdan son derece vahim ve telafisi imkansız eksiklikler tespit etmiştir. İlk olarak, İtalyan yetkililer tarafından yürütülen adli soruşturmada en başından itibaren bariz bir şekilde intihar hipotezine odaklanılmış ve cinayet veya kışla içi hiyerarşik zorbalık iddiaları makul bir şüpheyle dahi araştırılmamıştır. Cesedin avluda bulunduğu pozisyon, sırttaki ve boyundaki açıklanamayan sıyrıklar, parmaklardaki çıkıklar ve düşme mesafesi gibi bağımsız bilirkişilerce ısrarla işaret edilen ve intiharla açıkça uyuşmayan maddi bulgular, soruşturma savcısı ve polis makamları tarafından tatmin edici bir şekilde açıklığa kavuşturulamamıştır. İlk otopsinin son derece yüzeysel yapılması, sonrasında cesedin mezardan çıkarılarak ikinci bir otopsiye mecbur kalınması, olay yerindeki yüksekten damlayan kan izlerinin zamanında analiz edilmemesi ve kışla içerisindeki potansiyel şüphelilerin olay anında sıcağı sıcağına sorgulanmaması gibi çok kritik soruşturma adımları vahim bir ihmalle atlanmıştır.

Mahkeme, soruşturma makamlarının aceleci davranarak ve yalnızca intihar tezini doğrulamaya çalışarak, cinayet şüphelerini göz ardı etmesinin, gerçeği ortaya çıkarma kapasitesini önemli ölçüde çökerttiğini vurgulamıştır. Soruşturmanın üzerinden tam beş yıl geçtikten sonra, ulusal hakimin dahi dosyanın aydınlatılamamış karanlık noktalar barındırdığını kabul ederek dosyayı kapatması, zamanın geçmesiyle birlikte delil toplama eksikliklerinin telafi edilemez bir aşamaya geldiğinin resmi bir itirafıdır. Delillerin olay anında güvence altına alınmaması ve alternatif senaryoların ciddiyetle üzerine gidilmemesi, devletin etkili soruşturma yürütme yükümlülüğünü tartışmasız bir şekilde ihlal etmiştir.

Maddi boyutta ise, başvurucunun oğlunun tamamen devletin egemenliği ve kontrolü altındaki bir askeri tesiste, mesai saatleri içerisinde hayatını kaybettiği tartışmasızdır. Soruşturmanın temelindeki bu ciddi kusurlar ve olayın üzerinden geçen uzun süre zarfında devletin, ölümün gerçekte nasıl meydana geldiğine dair inandırıcı, tutarlı ve makul bir açıklama getirememesi nedeniyle Mahkeme, devletin ölümü aydınlatma yükümlülüğünü yerine getirmediği kesin sonucuna varmıştır. Açıklanamayan fiziki kanıtlar ve çelişkiler, intihar senaryosunun şüpheden uzak bir şekilde kanıtlanamadığını ve devletin bu ölümden sorumlu tutulmaktan kurtulamayacağını göstermiştir.

Sonuç olarak AİHM 1. Bölümü, yaşam hakkının hem usuli hem de maddi yönden ihlal edildiği yönünde karar vermiştir ve başvurucunun manevi tazminat talebini kabul etmiştir.