Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Hacı Ahmet Yaşartürk vd. | 2021/21342 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Yaşam hakkı etkili bir soruşturma yürütülmesini gerektirir.
• Etkili soruşturma tüm delillerin titizlikle toplanmasını zorunlu kılar.
• İhlal kararlarının gereği mahkemelerce eksiksiz olarak yerine getirilmelidir.
• Önemli tanıkların dinlenmemesi soruşturmanın etkililiğini ciddi şekilde zedeler.

Bu karar, Anayasa Mahkemesi tarafından daha önce verilmiş olan hak ihlali kararlarının bağlayıcılığını ve bu kararların gereklerinin derece mahkemelerince tam anlamıyla yerine getirilmemesi durumunda ortaya çıkan hukuki sonuçları göstermesi bakımından emsal niteliğinde büyük bir önem taşımaktadır. Yaşam hakkının usul boyutunu oluşturan etkili soruşturma yürütme yükümlülüğü, yalnızca şeklî bir yargılama yapılmasını değil, olayı aydınlatabilecek ve maddi gerçeği ortaya çıkarabilecek tüm delillerin eksiksiz, tarafsız ve titiz bir biçimde toplanmasını zorunlu kılmaktadır. Mahkemenin önceki ihlal kararında açıkça işaret edilen çelişkilerin giderilmesi için kilit tanıkların yeniden yapılan yargılamada dinlenmemesi, soruşturmanın ciddiyeti ve derinliği üzerinde olumsuz bir izlenim yaratmış ve devletin koruma yükümlülüklerinin ağır şekilde ihlal edildiği sonucunu doğurmuştur.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu karar, yeniden yargılama süreçlerinde derece mahkemelerinin Anayasa Mahkemesinin ihlal kararlarındaki tespit ve yönlendirmelere sıkı sıkıya bağlı kalmaları gerektiğini net bir şekilde tüm uygulayıcılara duyurmaktadır. Özellikle maddi delillerin elde edilemediği veya karartıldığı durumlarda, tanık beyanlarının olayın aydınlatılmasındaki kritik ve ikame edilemez rolü bu kararla bir kez daha vurgulanmıştır. Uygulamada, yeniden yargılama yapan yerel mahkemelerin eksik soruşturma yürütmesinin ve kilit öneme sahip delilleri toplamaktan imtina etmesinin, suçun vasfını ve buna bağlı zamanaşımı sürelerini doğrudan etkileyebileceği, bu durumun da devletin yaşam hakkını koruma ve adalet sağlama yükümlülüğünü zedeleyeceği içtihat hâline getirilerek Türk hukuk sisteminde sağlam bir zemine oturtulmuştur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvuruya konu olay, Türk Silahlı Kuvvetlerinde teğmen rütbesiyle görev yapan başvurucuların yakınının, pusu görevi sırasında bir geçici köy korucusu tarafından vurularak şehit edilmesiyle başlamıştır. Olayın ardından korucu hakkında taksirle öldürme suçundan açılan ceza davası, kanuni zamanaşımı süresinin dolması sebebiyle düşürülmüştür. Başvurucuların daha önce yaptığı bireysel başvuru sonucunda Anayasa Mahkemesi, bazı kilit delillerin toplanmaması ve çelişkilerin giderilmemesi nedeniyle olayda etkili soruşturma yürütülmediğine karar vererek yeniden yargılama yapılmasına hükmetmiştir. Ancak yerel mahkemece yapılan yeniden yargılama sürecinde, ihlal kararında açıkça belirtilmesine rağmen olayın aydınlatılmasında kritik öneme sahip bazı asker tanıkların ifadeleri hiç alınmamış ve dava zamanaşımı gerekçesiyle tekrar düşürülmüştür. Bunun üzerine başvurucular, Anayasa Mahkemesinin önceki ihlal kararının gereğinin tam olarak yerine getirilmediğini ve cinayetin kasıtlı işlenmiş olabileceği yönündeki şüphelerin giderilmediğini belirterek yaşam haklarının ihlal edildiği iddiasıyla yeniden Anayasa Mahkemesine başvurmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa m. 17 kapsamında güvence altına alınan yaşam hakkı ve devletin bu hakka ilişkin sahip olduğu pozitif yükümlülükler üzerinde titizlikle durmuştur. Yaşam hakkı, devlete yalnızca bireylerin yaşamına kasten ve hukuka aykırı olarak son vermeme şeklindeki negatif yükümlülüğü değil, aynı zamanda kendi yetki alanındaki tüm bireylerin yaşam hakkını korumak için gerekli yasal, idari ve pratik tedbirleri alma yönündeki pozitif yükümlülüğü de yüklemektedir.

Bu pozitif yükümlülüğün usul boyutu, kasten öldürme veya şüpheli ölüm olaylarının tüm yönleriyle aydınlatılmasını, sorumluların şüpheye yer bırakmayacak şekilde belirlenmesini ve gerekiyorsa orantılı cezalarla cezalandırılmasını sağlayacak etkili bir yargısal sistemin kurulmasını ve işletilmesini mutlak surette zorunlu kılar. Etkili bir ceza soruşturması yürütülebilmesi için soruşturma makamlarının kimsenin şikayetini beklemeksizin resen harekete geçerek ölüm olayını aydınlatabilecek ve sorumluların tespitini sağlayabilecek nitelikteki tüm delilleri toplaması gerekmektedir. Soruşturmanın makul bir özen ve süratle yürütülmesi, tarafsız kamu denetimine açık olması ve ölen kişinin yakınlarının meşru menfaatlerini korumak amacıyla soruşturma ve yargılama süreçlerine gerekli ölçüde aktif olarak katılabilmeleri hukukun üstünlüğü ilkesinin temel bir şartıdır.

Etkili soruşturma yürütme yükümlülüğü kesin bir sonuç yükümlülüğü değil, uygun araçların kullanılması yükümlülüğüdür. Diğer bir deyişle Anayasa, devlete tüm yargılamaları mutlak surette mahkûmiyetle sonuçlandırma ödevi yüklemez. Ancak olayın aydınlatılması bakımından kritik öneme sahip maddi veya sözel delillerin toplanmaması, olası çelişkilerin giderilmesi için çaba harcanmaması, soruşturmada makul bir özenin gösterilmediği ve sürecin şeklen yürütüldüğü anlamına gelir.

Ayrıca, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararları sonrasında derece mahkemelerince yapılacak yeniden yargılamalarda, ihlal kararlarında belirtilen anayasal ilkelere ve tespit edilen somut eksikliklere uygun biçimde yargılamanın yürütülmesi zorunludur. Yeniden yargılama makamları, ihlalin nedenlerini tam olarak ortadan kaldıracak, tarafların ve tanıkların ifadelerindeki çelişkileri giderecek ve maddi gerçeği şeffaf bir şekilde ortaya çıkaracak adımları eksiksiz bir şekilde atmakla mükelleftir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda öncelikle daha önce verilmiş olan hak ihlali kararı doğrultusunda derece mahkemesi tarafından yeniden yargılama sürecinde atılan adımları detaylıca incelemiştir. Yeniden yargılama aşamasında yerel mahkeme tarafından olay yerinde uygulamalı keşif yapıldığı, sanık ile bazı korucu ve asker tanıkların dinlendiği, ayrıca ölümcül atışın yapıldığı silaha ve olay anındaki şüpheli telefon görüşme kayıtlarına ilişkin bilgilerin temini için ilgili kurumlarla resmî yazışmalar gerçekleştirildiği tespit edilmiştir. Adli makamların uzun zaman geçmiş olması ve mevcut durumda elde olmayan nedenlerle telefon kayıtları ile silaha ilişkin detaylı bir bilgi edinemediği anlaşılmış olsa da en azından bu hususlarda şeklî olarak bazı idari adımların atıldığı ve belli bir araştırmanın yapıldığı görülmüştür.

Ancak Anayasa Mahkemesi, önceki ihlal kararında altı çizilen ve beyanları arasında ciddi çelişkilere dikkat çekilen, dolayısıyla olayın aydınlatılmasında ifadeleri büyük önem taşıyan kilit asker tanıkların yeniden yargılama aşamasında hiçbir şekilde dinlenmediğini saptamıştır. Aynı şekilde, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının bozma mütalaasında da beyanlarının alınmasının olayın aydınlatılması adına tartışmasız bir zorunluluk olduğu vurgulanan diğer asker kişilerin adresleri net bir şekilde tespit edilmesine ve ilgili talimatların yazılmasına rağmen ifadelerine başvurulmamış olması büyük bir eksiklik olarak kaydedilmiştir.

Silaha ve telefon kayıtlarına ilişkin nesnel verilerin elde edilememesi karşısında, olay anında ve sonrasında olay mahallinde bulunan tanıkların ifadeleri maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için çok daha kritik ve ikame edilemez bir önem kazanmıştır. Bu kilit tanıkların dinlenmemesi, soruşturmayı temelinden sarsacak ve etkililiğini yok edecek ağırlıkta bir eksiklik olarak değerlendirilmiş; suçun hukuki vasfının ve buna bağlı olarak davanın seyrini değiştirebilecek zamanaşımı sürelerinin değişim ihtimalinin tam olarak aydınlatılamamasına yol açmıştır. Anayasa Mahkemesi, olayı çevreleyen şüphelerin ve belirsizliklerin giderilmesi adına temel adımların bilerek veya ihmalen atılmamasının, soruşturmanın ciddiyeti ve derinliği üzerinde olumsuz bir izlenim yarattığını tespit etmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, ihlal kararının gereklerinin tam olarak yerine getirilmemesi sebebiyle yaşam hakkının usul boyutunun ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.