Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Yargılamada taraflara eşit silahlar sunulması zorunludur.
• Gizli belgelere karşı savunma hakkı engellenemez.
• Çelişmeli yargılama ilkesi idari davalarda da geçerlidir.
• Hükme esas alınan belgeler taraflara açılmalıdır.

Bu karar, idari yargılamada mahkemelere sunulan ve hükme esas alınan gizli ibareli bilgi ve belgelerin, davanın tarafı olan kişilere incelettirilmemesinin adil yargılanma hakkını doğrudan zedelediğini ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, idarenin güvenlik soruşturması veya istihbarat notu gibi kapalı zarf içinde sunduğu evrakın, uyuşmazlığın çözümünde temel alınması hâlinde, davacıya bu belgelere karşı itiraz etme ve yorum yapma imkânı tanınmasının anayasal bir zorunluluk olduğunu vurgulamaktadır. Çelişmeli yargılama ilkesi, kişinin hakkında yürütülen yargılamada kendisi aleyhine sunulan her türlü delilden haberdar olmasını ve bunlara cevap verebilmesini gerektirir.

Uygulamada özellikle kamu görevlilerinin terfi, atama veya meslekten çıkarma işlemlerine karşı açtıkları iptal davalarında idarelerin "gizli" ibaresiyle sunduğu belgelere sıkça rastlanmaktadır. Bu emsal karar, derece mahkemelerinin söz konusu gizli belgeleri davacıdan saklayarak hüküm kuramayacağını, şayet bu belgeler mahkemece hükme esas alınacaksa muhakkak tarafın bilgisine sunulması gerektiğini netleştirmiştir. Benzer davalarda idare mahkemelerinin, idarenin soruşturma metotlarının gizliliği veya üçüncü kişilerin mahremiyeti gibi haklı gerekçeler somut olarak ortaya konulmadan belgeleri gizlemesi hak ihlali sebebi sayılacaktır. Bu yönüyle karar, idari yargıda silahların eşitliği ilkesinin teminatı niteliğindedir ve idarenin keyfî delil sunma pratiğine karşı önemli bir kalkan oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Emniyet Müdürlüğü bünyesinde komiser yardımcısı olarak görev yapan başvurucunun, rütbe terfi sınavında başarılı olmasına rağmen terfi ettirilmemesi üzerine idareye karşı açtığı iptal davasından kaynaklanmaktadır. Başvurucu, sicilinin olumlu olduğunu ve hakkında herhangi bir disiplin soruşturması bulunmadığını belirterek terfi ettirilmeme işleminin iptalini talep etmiştir.

Davalı idare ise mahkemeye "gizli" ibareli kapalı bir zarf sunarak, başvurucunun FETÖ/PDY ile irtibatı veya iltisakı olabileceğine dair istihbari bilgi notları iletmiştir. Yargılama aşamasında başvurucu ve avukatı dosyayı incelemek istemiş, ancak bu kapalı zarf içindeki belgeler kendilerinden gizlenerek savunma yapmaları engellenmiştir. İstinaf mahkemesinin de idarenin sunduğu bu gizli belgeye dayanarak davayı reddetmesi üzerine başvurucu, aleyhindeki iddialara cevap veremediğini ve adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlığı çözerken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkının temel alt unsurları olan "silahların eşitliği" ve "çelişmeli yargılama" ilkelerine dayanmıştır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, silahların eşitliği ilkesi, davanın taraflarının usule ilişkin haklar bakımından aynı koşullara tabi tutulmasını ve taraflardan birinin diğerine göre daha zayıf bir duruma düşürülmeksizin iddia ve savunmalarını mahkeme önünde makul bir şekilde dile getirme fırsatına sahip olmasını ifade etmektedir. Çelişmeli yargılama ilkesi ise yargılamanın taraflarına dava dosyası hakkında bilgi sahibi olma, dosyaya sunulan her türlü delil ve mütalaayı inceleme ve bunlara karşı yorum yapma hakkının tanınmasını gerektirir.

Anayasa Mahkemesi kararlarında ve yerleşik içtihatlarda da vurgulandığı üzere, özellikle idari yargılamalarda idarenin mahkemeye sunduğu bilgi ve belgelerin davacıdan gizlenmesi ve mahkemenin kararını bu belgelere dayandırması, adil yargılanma hakkının ihlali sonucunu doğurur. İdarenin sunduğu ve güvenlik soruşturmalarına esas teşkil eden istihbari raporlar, gizli ibareli bilgi notları veya kapalı zarflar, davacıya incelettirilmedikçe ve bunlara karşı savunma yapma imkânı sunulmadıkça yargılamanın hakkaniyetinden söz edilemez.

Doktrinde de kabul edildiği üzere, haklarında menfi bir idari işlem tesis edilen kişilerin, bu işlemin dayanağı olan iddiaların nasıl ve neden doğduğu konusunda bilgi sahibi olmaları, hukuki dinlenilme hakkının özünü oluşturur. Yargı makamları, şayet bir belgeyi "gizli" kabul edip taraflara vermeyecekse, bunun devlet güvenliği, üçüncü kişilerin mahremiyeti veya idarenin soruşturma metotlarının gizli tutulması gibi üstün ve haklı bir nedene dayandığını somut olarak ortaya koymakla yükümlüdür.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olaya ilişkin dosya kapsamını incelediğinde, ilk derece mahkemesinin başvurucu lehine karar vermesine karşın, istinaf mahkemesi konumundaki Bölge İdare Mahkemesinin idare tarafından dosyaya kapalı zarf içinde ve gizli ibaresiyle sunulan bilgi notunu esas alarak başvurucunun davasını kesin olarak reddettiğini tespit etmiştir. Mahkeme, idarece sunulan bu bilgi notunun içeriğinde başvurucunun terör örgütü yapılanmasında sözde "CB" kodu ile kodlandığı ve örgütle kısmen irtibatı olduğu gibi iddiaların yer aldığını görmüştür.

Yargılama süreci bir bütün hâlinde ele alındığında, Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından sunulan ve güvenlik soruşturması ya da istihbarat araştırması niteliği taşıyan gizli belgelerin başvurucuya verilmediği açıktır. Başvurucu ve vekili, yargılama boyunca defalarca dosyayı ve belgeleri inceleme talebinde bulunmalarına rağmen bu talepleri karşılanmamış, belgelerin içeriği kendilerinden tamamen gizlenmiştir.

Anayasa Mahkemesi, güvenlik soruşturması sonucunda elde edilen bilgilerin hangi delillere dayandığını, bu iddiaların nasıl ortaya çıktığını bilmeyen bir başvurucunun, ret hükmünün gerekçesine ve hükme esas alınan belgelere karşı etkili bir şekilde itirazda bulunmasının veya savunma yapmasının mümkün olmadığını vurgulamıştır. Mahkemece, gizli ibareli bilgi ve belgelerin başvurucuya verilmemesini haklı gösterecek hiçbir argüman, örneğin başka şahısların özel bilgilerinin korunması veya idarenin istihbarat yöntemlerinin gizli tutulması gibi zorunlu hususlar ortaya konulmamıştır.

Bu çerçevede, idari davanın sonucunu belirleyen temel belgelere yönelik olarak davacı tarafa yorumda ve itirazda bulunma konusunda etkin ve pratik imkânların sağlanmaması, yargılamada idare lehine adaletsiz bir avantaj yaratmıştır. Başvurucunun kendisi aleyhine sunulan belgeleri öğrenememesi ve bunlara karşı iddialarını sunamaması, adil bir yargılamanın gerçekleşmesini engellemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiği ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması gerektiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.