Anayasa Mahkemesi Erol Çam Kararı 2021/25258 B.

Bu karar, vatandaşların alacaklarını tahsil etmek amacıyla başlattıkları hukuki süreçlerin, yargılama devam ederken yürürlüğe giren yeni kanuni düzenlemelerle işlevsiz hâle getirilmesinin önüne geçmek adına büyük bir anayasal güvence sunmaktadır. Anayasa Mahkemesi, bireylerin hak arama özgürlüğünün ve mülkiyet haklarının, sonradan çıkarılan yasalarla fiilen imkânsız kılınamayacağını net bir şekilde ortaya koymuştur. Devam eden bir davada, alacağın tahsilini olanaksız hâle getiren yasal değişikliklerin, anayasal güvence altındaki mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkını temelden zedelediği açıkça hüküm altına alınmıştır. Devletin, vatandaşın yargı yoluna başvurma hakkını sadece kâğıt üzerinde tanımaması, aynı zamanda bu sürecin pratikte bir başarı şansı sunmasını da temin etmesi gerekmektedir.

Uygulamadaki önemi ve emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu içtihat benzer durumdaki yüzlerce şirket ve şahıs alacağı davaları için belirleyici bir rehber niteliği taşımaktadır. Özellikle şirketlere yatırılan paraların iadesi talebiyle açılan davalarda, sonradan getirilen mevzuat değişikliklerine sığınılarak vatandaşın mağdur edilmesinin anayasal boyutta kabul edilemez olduğu güçlü bir biçimde vurgulanmıştır. Yargı mercilerinin, yürürlüğe giren yeni yasaları uygularken geçmişe yürüme veya devam eden uyuşmazlıklarda hakkın özüne dokunma tehlikesini titizlikle göz önünde bulundurmaları gerekecektir. Bu karar, kanun koyucunun ve mahkemelerin mülkiyet hakkını ihlal edecek nitelikteki geriye dönük hak kayıplarına yol açan işlemlerden kesinlikle kaçınması gerektiği yönünde çok sağlam bir hukuki standart oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlığın temelinde, başvurucunun bir şirkete yatırdığı paranın iadesini sağlamak amacıyla başlattığı hukuki süreç yatmaktadır. Başvurucu Erol Çam, ilgili şirkete yatırdığı bedelin kendisine geri ödenmesi talebiyle dava açmıştır. Ancak, yerel mahkemedeki bu yargılama süreci olağan seyrinde devam ederken, uyuşmazlık konusu alacağın tahsil edilmesini doğrudan etkileyen yeni bir kanuni düzenleme yürürlüğe girmiştir.

Yapılan bu mevzuat değişikliği, başvurucunun yasal yollara başvurarak alacağını tahsil etme imkânını fiilen ortadan kaldırmıştır. Hakkını aramak için mahkemeye giden vatandaş, sonradan çıkan bir yasa nedeniyle hukuki mekanizmaları işletemez ve alacağına kavuşamaz duruma düşürülmüştür. Bunun üzerine başvurucu, alacağını tahsil etmesinin engellendiğini ve hakkını arama yollarının sonuçsuz bırakıldığını belirterek, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği şikâyetiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bu uyuşmazlığı çözerken anayasal güvence altında bulunan iki temel hakkın birbiriyle olan ayrılmaz bağlantısını esas almıştır. Bunlar, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 kapsamında düzenlenen "mülkiyet hakkı" ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40 kapsamında koruma altına alınan "etkili başvuru hakkı"dır.

Yerleşik anayasa yargısı içtihatlarına göre, bireylerin mülkiyet haklarına yönelik müdahalelere karşı başvurabilecekleri hukuki yolların sadece kâğıt üzerinde bir düzenlemeden ibaret olmaması, aynı zamanda fiilen de etkili ve sonuç alıcı nitelikte olması gerekmektedir. Bir alacağın tahsili amacıyla usulüne uygun olarak başlatılan yargılama sürecinde, hakkın elde edilmesini olanaksız kılan veya davanın esasını tamamen anlamsız hâle getiren sonradan çıkmış yasal düzenlemeler, hak arama özgürlüğünün özüne doğrudan dokunmaktadır.

Mahkeme, karara dayanak yaparken daha önce incelediği ve benzer özellikler taşıyan yerleşik emsal kararlarına atıfta bulunmuştur. Bu prensiplere göre, kişilerin alacaklarını tahsil etmek için uygun hukuki yollara başvurmasına rağmen, bu yolların sonradan yapılan bir kanuni düzenleme ile işlevsiz hâle getirilmesi anayasaya aykırılık teşkil etmektedir. Etkili başvuru hakkı, kişinin mağduriyetinin giderilmesi için sunulan hukuki yolların başarı şansı sunma kapasitesini doğrudan korur. Yargılama sırasında yürürlüğe giren ve alacağın tahsil mekanizmalarını ortadan kaldıran bir yasa değişikliği, devletin mülkiyet hakkını koruma ve ihlalleri telafi etme pozitif yükümlülüğünün açık bir ihlalidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucunun dosyasını incelerken somut olayın özelliklerini ve yürürlükteki anayasal ilkeleri bir bütün olarak ele almıştır. Başvurucunun, bir şirkete yatırdığı parasının iadesi için hukuki süreç başlattığı, davasını açtığı ancak yargılama sırasında yürürlüğe giren yeni bir kanuni düzenlemenin bu tahsilat imkânını tamamen ortadan kaldırdığı tespiti yapılmıştır.

Mahkeme, daha önce önüne gelen ve olay ile olguları bakımından birebir benzerlik taşıyan Turgay Kılıç kararına açıkça atıf yapmıştır. Söz konusu emsal kararda belirlenen anayasal ilkelerin mevcut başvuru için de aynen geçerli olduğu vurgulanmıştır. Başvurucunun, alacağını tahsil edebilmek amacıyla yasal sürelere ve usullere uyarak uygun hukuki yollara başvurduğu, yargılama sürecini aktif olarak işlettiği açıktır. Ancak tam da bu yargılama aşamasında devlet tarafından yapılan kanuni bir düzenleme, başvurucunun hak arama hürriyetini boşa çıkarmış ve hukuki mekanizmaları işletme imkânından tümüyle mahrum kalmasına neden olmuştur.

Somut olayda, başvurucunun hukuki durumunu söz konusu emsal kararda açıklanan ilkelerden ve ulaşılan yargısal sonuçtan ayırmayı gerektirecek herhangi bir farklılık veya istisnai durum bulunmadığı saptanmıştır. Bu çerçevede, yargı sisteminin kişiye sunduğu teorik koruma yollarının, pratikte de işlevsel olması gerektiği ilkesinden hareketle, tahsilat imkânını engelleyen yasal müdahalenin ağır bir anayasal hak ihlali doğurduğu hüküm altına alınmıştır. Tespit edilen anayasal ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için de dosyanın ilk derece mahkemesine gönderilerek yeniden yargılama yapılması gerektiği karara bağlanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.