Anayasa Mahkemesi Niyazi Altındal Kararı 2020/6471 B.

Bu karar hukuken, bir davada verilen hükmün muhataba tebliğ edilme biçiminin ve bu tebligatın geçerliliğinin, adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan mahkemeye erişim hakkıyla doğrudan bağlantılı olduğunu ortaya koymaktadır. Karar, ilgilinin usulsüz tebligat nedeniyle geç öğrendiği bir hükme karşı yaptığı kanun yolu başvurusunun, tebligatın usulüne uygun olup olmadığı hiç değerlendirilmeden doğrudan süre aşımı gerekçesiyle reddedilmesinin hukuka aykırı olduğunu göstermektedir. Yüksek yargı mercilerinin, kanun yolu başvurularını nitelendirirken aşırı şekilci yorumlardan kaçınması gerektiği net bir biçimde ifade edilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bakımından bu karar, özellikle tebligat hukuku alanında posta memurlarının ve mahkemelerin yükümlülüklerine dikkat çekmektedir. Uygulamada sıkça karşılaşılan, adresin kapalı olması durumunda gerekli araştırmalar yapılmadan evrakın doğrudan muhtara bırakılması işleminin usulsüz tebligat sayılacağı bir kez daha teyit edilmiştir. Yargı mercileri, tebligat usulsüzlüğü iddiası içeren başvurularda öncelikle bu iddiayı incelemek ve muhatabın bildirdiği öğrenme tarihini esas alarak işlem yapmak zorundadır. Karar, hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerinin, bireylerin hak arama özgürlüğünü kısıtlayacak şekilde katı uygulanamayacağını açıkça vurgulamaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Niyazi Altındal, askerlik görevi sırasında komutanı olarak bulunduğu askerî aracın kaza yapması sonucu bir kişinin yaralanması olayına karışmıştır. Yaralanan kişinin açtığı dava neticesinde Millî Savunma Bakanlığı tazminat ödemek zorunda kalmış, ardından ödediği bu bedelin tahsili için olayda sorumluluğu bulunduğu gerekçesiyle başvurucuya rücu davası açmıştır.

Yerel mahkeme, yargılama sonucunda başvurucunun tazminat ödemesine hükmetmiş ve bu karar Yargıtay tarafından onanarak kesinleşmiştir. Ancak başvurucu, gerekçeli kararın ve onama ilamının kendisine usulüne uygun tebliğ edilmediğini, davanın aleyhine sonuçlandığını başlatılan icra takibi ile tesadüfen öğrendiğini ileri sürmüştür.

Başvurucu, usulsüz tebligat nedeniyle kararı yeni öğrendiğini belirterek temyiz talebinde bulunmuş; ancak Yargıtay bu talebi "karar düzeltme" başvurusu olarak nitelendirerek süre aşımı gerekçesiyle reddetmiştir. Bunun üzerine başvurucu, hakkını aramasının haksız yere engellendiğini ve mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken temel olarak adil yargılanma hakkının en önemli güvencelerinden biri olan mahkemeye erişim hakkına dayanmıştır. Bir kişinin mahkemeye başvurmasını engelleyen veya mahkeme kararını anlamsız hâle getiren aşırı şekilci kısıtlamalar mahkemeye erişim hakkını zedelemektedir.

Uyuşmazlığın temelinde 7201 sayılı Tebligat Kanunu m.21 yer almaktadır. Bu maddeye göre, gösterilen adreste kimsenin bulunmaması hâlinde tebliğ memurunun evrakı muhtara teslim etmesi ve kapıya ihbarname yapıştırması gerekmektedir. Ancak bu işlemin hukuken geçerli olabilmesi, Tebligat Kanunu'nun Uygulanmasına Dair Yönetmelik m.30 hükümlerine sıkı sıkıya bağlıdır. Yönetmelik uyarınca memur, muhatabın adreste bulunmama sebebini komşularından, yöneticiden veya kapıcıdan mutlaka araştırmalı ve bu kişilerin beyanlarını tebliğ mazbatasına yazarak imzalatmalıdır.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun yerleşik içtihatlarına göre, posta memurunun bu araştırmayı yapmadan ve tutanağa geçirmeden doğrudan muhtara tebligat yapması işlemi geçersiz kılmaktadır. Usulsüz tebligat durumunda ise 7201 sayılı Kanun m.32 kuralı devreye girer. Bu kurala göre, tebliğ usulüne aykırı yapılmış olsa bile muhatap kararı öğrenmişse tebligat geçerli sayılır ve muhatabın beyan ettiği öğrenme tarihi, resmi tebliğ tarihi olarak kabul edilir.

Olayda Yargıtay'ın, başvurucunun usulsüz tebligat itirazını incelemeden talebi doğrudan 1086 sayılı mülga Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu m.440 çerçevesinde "karar düzeltme" başvurusu sayarak süre aşımından reddetmesi, usul kurallarının öngörülemez şekilde uygulandığını göstermektedir. Dava açma veya kanun yoluna başvurma sürelerinin amacı hukuki istikrarı sağlamak olsa da, bu sürelerin kişilerin adalete erişimini imkânsız kılacak derecede katı yorumlanması hukuk devleti ilkesine ve Anayasa'ya aykırılık teşkil etmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuya yapılan tebligatların yasal usullere uygun olup olmadığını ve kanun yolu merciinin bu itirazı nasıl değerlendirdiğini titizlikle incelemiştir. Başvurucu hakkında yerel mahkemece verilen gerekçeli karar, önce askerî birliğine tebliğe çıkarılmış ancak şahsın tanınmadığı gerekçesiyle evrak iade edilmiştir. Bunun üzerine MERNİS adresine çıkarılan tebligatta, adrese gidildiğinde başvurucunun "adresten ayrıldığı" belirtilerek evrak doğrudan muhtara teslim edilmiş ve kapıya ihbarname yapıştırılmıştır. Ancak tebliğ memurunun, başvurucunun neden adreste bulunmadığını komşularından veya apartman yöneticisinden sormadığı, bunlara ilişkin herhangi bir beyan almadığı ve mazbataya imza attırmadığı anlaşılmıştır.

Başvurucu, aleyhine başlatılan icra takibi ile karardan haberdar olduğunu belirterek derhâl temyiz yoluna başvurmuş ve tebligatın usulsüz yapıldığını iddia etmiştir. Ancak Yargıtay ilgili dairesi, tebligatın geçerli olup olmadığına veya başvurucunun beyan ettiği öğrenme tarihinin temyiz süresinin başlangıcı sayılıp sayılmayacağına yönelik hiçbir hukuki değerlendirme yapmamıştır. Yargıtay, sunulan dilekçeyi kendi inisiyatifiyle "karar düzeltme" talebi olarak nitelendirmiş ve yasal sürenin çoktan geçtiği gerekçesiyle başvuruyu usulden reddetmiştir.

Anayasa Mahkemesi, kanun yolu merciinin bu yaklaşımının hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleri bağlamında öngörülebilirlik sınırları içinde olmadığını tespit etmiştir. Başvurucunun usulsüz tebligat itirazı hiç incelenmeden, dilekçenin varsayımsal olarak karar düzeltme olarak nitelendirilip süre yönünden reddedilmesi, başvurucunun mahkemeye ulaşmasını aşırı derecede zorlaştırmış, hatta imkânsız hâle getirmiştir. Bu durum, hukuki istikrarı sağlama şeklindeki meşru amaç ile bireyin mahkemeye erişim hakkı arasındaki adil dengeyi başvurucu aleyhine ölçüsüz bir şekilde bozmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.