Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Songül Kapancı | 2022/63179 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Tutuklamada adli kontrolün yetersizliği gerekçelendirilmelidir.
• Ölçülülük ilkesi gereği daha hafif tedbirler değerlendirilmelidir.
• Mükerrer tutuklama kararlarında tutuklama nedenleri somutlaştırılmalıdır.
• Adli kontrole uyan sanığın tutuklanması ölçülülük ilkesine aykırıdır.

Bu karar, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı bağlamında tutuklama tedbirinin ölçülülük ilkesine uygunluğunu değerlendiren kritik bir içtihattır. Özellikle aynı veya benzer eylemlere ilişkin yürütülen mükerrer ceza soruşturmalarında, şüphelinin daha önce uygulanan adli kontrol şartlarına uymuş olmasına rağmen soyut gerekçelerle yeniden tutuklanmasının hukuka aykırılığı net bir şekilde ortaya konulmuştur. Anayasa Mahkemesi, tutuklamanın bir ceza değil koruma tedbiri olarak istisnai niteliğini vurgulayarak, adli kontrolün neden yetersiz kalacağının mahkemelerce somut olgulara dayandırılarak açıklanması gerektiğinin altını çizmiştir.

Emsal etkisi bakımından bu karar, tutuklama veya tutukluluğun devamı kararı veren mahkemelerin gerekçelendirme yükümlülüğüne yönelik sıkı standartlar getirmektedir. Uygulamada sıklıkla karşılaşılan, katalog suçların varlığına veya sadece kaçma şüphesine dayalı basmakalıp ifadelerle verilen tutuklama kararlarının, somut olay örgüsüyle örtüşmemesi durumunda Anayasa'nın güvence altına aldığı hakları zedelediği pekiştirilmiştir. Şüphelinin tahliye kararı sonrası yargılama süreçlerine katılım göstermesi ve yükümlülüklerini ihlal etmemesi, yeni bir tutuklama kararı verilirken mutlak surette dikkate alınması gereken bir unsur olarak yargı pratiğine kazandırılmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, silahlı terör örgütüne üye olma iddiasıyla yürütülen bir soruşturma kapsamında önce gözaltına alınmış ve ardından tutuklanmıştır. Yargılama sürecinde, mahkeme tarafından delillerin büyük ölçüde toplanmış olması ve kaçma şüphesi bulunmaması sebebiyle başvurucu yurt dışına çıkış yasağı adli kontrol şartıyla serbest bırakılmıştır. Serbest kaldıktan sonra yükümlülüklerine uyarak duruşmalara katılan başvurucu, benzer iddialarla başlatılan ikinci bir soruşturma kapsamında sulh ceza hâkimliği tarafından yeniden gözaltına alınarak tutuklanmıştır. Başvurucu, önceki soruşturmada adli kontrol şartlarına harfiyen uyduğu ve tahliye gerekçelerinin değişmediği hâlde yeniden tutuklanmasının hukuka aykırı olduğunu iddia etmiştir. Bu doğrultuda, tutuklamanın ölçüsüz olduğu ve adli kontrol tedbirlerinin neden yetersiz kalacağının mahkemece somut bir biçimde açıklanmadığı gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine başvurarak kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğinin tespitini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, tutuklama tedbirinin hukuka uygunluğunu değerlendirirken Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 19'da güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını temel dayanak olarak almaktadır. Tutuklamanın bir ceza veya yaptırım aracı değil, istisnai bir koruma tedbiri olması sebebiyle, bu tedbirin uygulanabilmesi için mutlaka 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 100 kapsamında belirtilen kanuni şartları taşıması gerekmektedir. Bir kişinin tutuklanabilmesi için kuvvetli suç şüphesinin varlığının yanı sıra, kaçma şüphesi veya delilleri karartma ihtimali gibi tutuklama nedenlerinin somut olgularla açıkça desteklenmesi yargı mercileri açısından zorunludur.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 13 uyarınca, temel hak ve özgürlüklere yönelik tüm müdahaleler, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine tam anlamıyla uygun olmalıdır. Ölçülülük ilkesi; elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere birbiriyle bağlantılı üç alt ilkeden oluşur. Gereklilik alt ilkesi, hedeflenen meşru amaca adli kontrol gibi daha hafif bir tedbirle ulaşmanın mümkün olmamasını ifade eder. Bu bağlamda, tutuklama kararı verilmeden önce adli kontrol hükümlerinin uygulanmasının somut olayda neden yetersiz kalacağının mahkemelerce somut ve hukuki gerekçelerle açıklanması kesin bir anayasal zorunluluktur.

Yerleşik Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını gösteren deliller somut olgularla gerekçelendirilmeden tutuklama tedbirine başvurulması hukuka ve hakkaniyete aykırıdır. Özellikle şüphelinin önceki aşamalarda uygulanan adli kontrol yükümlülüklerini hiçbir şekilde ihlal etmemesi, duruşmalara düzenli katılım sağlaması ve delil karartma eğiliminde bulunmaması gibi hususlar, yeni verilecek tutuklama veya tutukluluğun devamı kararlarında titizlikle dikkate alınmalıdır. Soyut ve basmakalıp ifadelerle adli kontrolün yetersiz kalacağının belirtilmesi, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlaline sebebiyet vermektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken başvurucunun tutuklanmasının kanuni bir dayanağı olup olmadığını ve bu tedbirin meşru bir amaca hizmet edip etmediğini değerlendirmiştir. Başvurucunun eylemlerinin silahlı terör örgütüne üye olma suçu kapsamında kuvvetli şüphe barındırdığı tespit edilmiş ve tutuklama tedbirinin kanuni çerçevede meşru bir temele dayandığı kabul edilmiştir. Ancak, uyuşmazlığın temelini söz konusu tutuklama tedbirinin ölçülülük ilkesine uygun olup olmadığı meselesi oluşturmuştur.

Başvurucu, hakkında açılan ilk dava kapsamında daha önce tutuklanmış, yargılama sürecinde delillerin önemli ölçüde toplanması ve kaçma şüphesini uyandıracak somut olguların bulunmaması gerekçesiyle yurt dışına çıkış yasağı şeklinde adli kontrol şartıyla serbest bırakılmıştır. Tahliyesinin ardından adli kontrol yükümlülüklerine uyan ve duruşmalara müdafii ile birlikte bizzat katılan başvurucu, benzer nitelikteki eylemleri konu alan ikinci bir soruşturma kapsamında tekrar tutuklanmıştır. Sulh Ceza Hâkimliği ikinci tutuklama kararında; isnat edilen suçun niteliğine, cezanın alt ve üst sınırına, katalog suçlar arasında bulunmasına ve kaçma ihtimaline soyut bir şekilde atıf yapmış, adli kontrolün neden yetersiz kalacağını somut delillerle açıklamamıştır.

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun daha önce adli kontrol şartlarına uyduğu ve duruşmalara katıldığı dikkate alındığında, yeni tutuklama kararında adli kontrol tedbirlerinin amacına ulaşmak bakımından neden yetersiz kaldığının açıklanmamasını ciddi bir eksiklik olarak nitelendirmiştir. Tutuklamanın ölçülü olduğuna dair olguların yeterince ortaya konulmadan doğrudan özgürlüğü kısıtlayıcı nitelikteki en ağır koruma tedbirine başvurulması orantısız bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, tutuklamanın hukuki olmaması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.