Anayasa Mahkemesi Timurcan Ermiş Kararı 2022/594 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında güvenlik gerekçesiyle uygulanan "tehlikeli tutuklu" statüsü ve bu statüye bağlı olarak mahpuslara getirilen kısıtlamaların hukuki sınırlarını netleştirmesi bakımından son derece büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, tutuklu ve hükümlülere yönelik olarak getirilen havalandırma, radyo, televizyon ve haberleşme gibi kısıtlamaların süresiz bir şekilde, belirli aralıklarla idari ve yargısal denetime tabi tutulmaksızın sürekli olarak uygulanmasını özel hayata saygı hakkına yönelik açık ve ölçüsüz bir müdahale olarak nitelendirmiştir. Verilen karar, ceza infaz kurumu idarelerinin güvenlik gerekçesiyle aldığı önleyici tedbirlerin, bireylerin anayasal haklarını tamamen ve kalıcı olarak ortadan kaldıracak nitelikte genel bir cezalandırma aracına dönüşemeyeceğini çok net bir dille vurgulamaktadır.

Benzer davalardaki emsal etkisi oldukça güçlü olan bu içtihat, ceza infaz kurumu idareleri ile infaz hâkimlikleri için bağlayıcı bir denetim rehberi niteliğindedir. Yüksek Mahkeme, tehlikeli tutukluluk hâlinin devam edip etmediğine dair güncel ve somut verilere dayalı periyodik değerlendirmelerin zorunlu olduğuna hükmederek, infaz uygulamalarındaki keyfîliğin önüne geçmeyi hedeflemiştir. Bu karar sonrasında infaz kurumlarının kısıtlama kararlarını otomatik olarak uzatmak yerine, tutuklunun güncel durumunu titizlikle inceleyerek süreli ve gerekçeli kararlar alması hukuki bir zorunluluk olarak ortaya çıkmıştır. Hakkında kısıtlama kararı bulunan binlerce tutuklu ve hükümlü için bu nitelikli içtihat, infaz hukukunda ölçülülük, kanunilik ve şeffaflık ilkelerinin daha katı bir şekilde uygulanmasının önünü açarak uygulamaya yön verecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Sincan 2 No.lu F Tipi Yüksek Güvenlikli Ceza İnfaz Kurumunda anayasal düzeni ortadan kaldırmaya teşebbüs etme suçundan tutuklu olarak bulunan başvurucunun, "tehlikeli tutuklu" statüsüne alınarak temel bazı imkânlardan mahrum bırakılmasından ve bu durumun süresiz hâle gelmesinden kaynaklanmaktadır. Ceza infaz kurumu idaresi, 2017 yılında aldığı bir kararla başvurucunun havalandırma süresini günde sadece bir saate düşürmüş, radyo ve televizyon gibi iletişim ve sosyal imkânlarını tamamen kısıtlamıştır. Başvurucu, bu ağır kısıtlamaların hiçbir makul süreye bağlanmaksızın veya idarece belirli aralıklarla denetim öngörülmeksizin dört yıldan çok daha uzun bir süredir devam ettirildiğini belirterek hukuki yollara başvurmuştur. İnfaz hâkimlikleri ile ağır ceza mahkemeleri arasındaki yoğun hukuki itiraz sürecinde, idarenin süresiz kısıtlama kararının yargı mercilerince onanması üzerine başvurucu; yıllardır tek başına hücrede tutulduğunu, idare kararındaki ifadelerle masumiyet karinesinin zedelendiğini ve nihayetinde özel hayatına saygı hakkının ağır biçimde ihlal edildiğini ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi önündeki uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa'nın 20. maddesinde düzenlenen özel hayatın gizliliğini ve korunmasını sağlayan güvenceleri temel referans noktası olarak almıştır. Bireyin kişiliğini serbestçe geliştirmesi ve istenmeyen müdahalelerden uzak, onuruna yaraşır bir ortamda yaşama hakkı, özel hayata saygı hakkının en temel unsurunu oluşturmaktadır. Ceza infaz kurumlarında bulunan kişilerin özgürlüklerinin ve haklarının sınırlandırılması tutukluluğun ve infaz rejiminin doğası gereği olağan karşılansa da, bu sınırlandırmaların hiçbir zaman keyfî olamayacağı, hukuk devleti güvencesi altında olduğu yerleşik bir anayasal ilkedir.

Somut uyuşmazlıkta uygulanması gereken yasal dayanak, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun hükümleridir. Anılan kanun, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpuslara açık havaya çıkma, spor yapma, radyo ve televizyon imkânlarından yararlanma gibi sosyalleşme hakları tanımış; ancak tehlikeli hâlde bulunan tutuklu ve hükümlülere bu hakların kullanımı yönünden idareye istisnai bazı sınırlamalar getirme yetkisi vermiştir.

Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, kamu düzeni ve kurum güvenliğinin sağlanması amacıyla idareye tanınan bu kısıtlama yetkisinin uygulanmasında orantılılık ve ölçülülük ilkesi mutlaka gözetilmek zorundadır. Sınırlandırmalar her zaman belirli bir süreye tabi tutulmalı ve hakkın özünü bütünüyle ortadan kaldıracak şekilde genel, soyut ve belirsiz bir uygulamaya dönüştürülmemelidir. Özellikle tehlikeli tutuklu statüsüne alma gibi ağır tecrit ve kısıtlamalar öngören durumlarda, idarenin makul aralıklarla güncel ve somut verilere dayanarak kişinin durumunu yeniden değerlendirmesi zorunludur. Kısıtlama nedenlerinin fiilen devam edip etmediğinin denetlenmemesi, idarenin takdir yetkisinin keyfîlik sınırına ulaşmasına neden olur. Bu nedenle, 5275 sayılı Kanun çerçevesinde alınan disiplin ve güvenlik tedbirlerinin sürekli bir şekilde denetime tabi tutulması, hukuk devleti ilkesinin ve temel insan haklarının korunmasının tartışılmaz bir gereği olarak hukuken kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayın koşullarını detaylı olarak incelediğinde başvurucunun Ceza İnfaz Kurumu İdare ve Gözlem Kurulu Başkanlığının 2017 yılında aldığı ilk karar ile tehlikeli tutuklu statüsüne dâhil edildiğini tespit etmiştir. İlgili karar sonucunda başvurucunun havalandırma, spor yapma ve haberleşme gibi sosyal ve bedensel imkânlarına yönelik getirilen ağır sınırlandırmalar, hiçbir şekilde periyodik bir denetime veya yeniden değerlendirmeye tabi tutulmaksızın 2021 yılındaki yeni başvuruya kadar tam dört yıldan uzun bir süre boyunca kesintisiz olarak uygulanmıştır.

Yüksek Mahkeme, başvurucunun itirazı ve hukuki talebi üzerine durumuyla ilgili yapılan son değerlendirme olan Ekim 2021 tarihli idari kararda, kısıtlamaya dayanak oluşturan güvenlik nedenlerinin güncel ve somut verilere dayanarak incelenmediğini saptamıştır. Üstelik bu idari kararda başvurucunun suçsuzluk karinesini zedeleyecek nitelikte, yargılama makamının yerine geçerek suçluluğu peşinen kabul eden ifadelere yer verildiği de görülmüştür. Her ne kadar ceza infaz kurumu güvenliğinin en üst düzeyde sağlanması ve kamu düzeninin korunması idare için meşru ve zorunlu bir amaç olsa da, idarece uygulanan kısıtlayıcı tedbirin orantısız şekilde uzun bir zamana yayılması hukuka aykırı bulunmuştur. Bu süre zarfında başvurucunun davranışlarının ve tehlikelilik hâlinin devam edip etmediğinin düzenli periyotlarla araştırılmamış olması idari işlemin ölçülülük vasfını yitirmesine sebep olmuştur.

Uygulanan kısıtlamaların süresiz bırakılması ve belli aralıklarla güncellenmemesi, özel hayata saygı hakkına yönelik müdahaleyi temelinden ölçüsüz kılmıştır. Kısıtlama kararlarının belirli bir takvime bağlanmadan, ucu açık bir şekilde uygulanması, idarenin hukuk denetimine tabi olması ilkesi ile kesinlikle bağdaşmamaktadır. Anayasa Mahkemesi, bu uygulamaların bireyin özel hayat bağlamında kişilik gelişimini orantısız, aşırı ve katlanılamaz bir külfet altına soktuğunu net bir şekilde belirtmiştir.

Bununla birlikte, infaz hâkimliği tarafından hukuka uygun bir şekilde verilen idari kararın iptaline yönelik kararın, hemen ardından itiraz üzerine ağır ceza mahkemesince kaldırılması süreci de incelenmiştir. Bu durum, olağan yargı makamlarının idari karardaki süre ve denetim yoksunluğundan kaynaklanan ölçüsüzlüğü gideremediğini ve hukuki bir koruma sağlayamadığını açıkça ortaya koymuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, tehlikeli tutuklu statüsüne alma kararının süresiz uygulanmasının ölçüsüz olduğu gerekçesiyle özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.