Anayasa Mahkemesi Ayten İpekçi ve Diğerleri Kararı 2021/53104 B.

Bu karar, medeni usul hukukunda yargılamanın seyrini değiştiren ve tarafların hukuki statüsüne doğrudan etki eden yeni vakıaların ortaya çıkması hâlinde, iddia ve savunma hakkının ne denli hayati olduğunu hukuken teyit etmektedir. Yargılama sırasında taraflardan birinin vefat etmesi gibi davanın sınırlarını ve ispat yükünü bütünüyle değiştiren olaylarda, mahkemelerin katı usul kurallarının arkasına sığınarak tarafların delil sunma taleplerini reddetmesi silahların eşitliği ilkesine açık bir aykırılık teşkil etmektedir. Özellikle evlenmenin iptali gibi doğrudan mirasçılık sıfatını ve malvarlığı haklarını ilgilendiren davalarda, sağ kalan eşin iyi niyetli olup olmadığının ispatı noktasında taraflara yeterli ve adil bir tartışma alanının sağlanması adil yargılanmanın temel bir gereğidir.

Anayasa Mahkemesinin bu ihlal kararı, benzer aile hukuku ve miras hukuku uyuşmazlıklarında emsal teşkil edecek güçlü bir içtihat niteliği taşımaktadır. İstinaf ve temyiz mercilerinin, bozma kararları veya yargılama aşamasında değişen hukuki durumlar sonrasında taraflara yeni duruma karşı delil ve tanık sunma imkânı vermeden doğrudan eksik incelemeyle hüküm kurmalarının önü bu kararla kesilmektedir. Mahkemeler, bundan sonraki süreçte değişen ispat külfetine göre taraflara iddialarını temellendirme ve karşı tarafın delillerini çürütme konusunda makul ve eşit fırsatlar sunmak zorundadır. Aksi hâlde verilecek kararların adil yargılanma hakkının çelişmeli yargılama boyutu kapsamında ağır bir ihlal sayılacağı Türk hukuk sistemine kesin bir dille yerleşmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular, kendi annelerinin vefatından sonra yeniden evlenen babalarının, evlilik tarihinde ayırt etme gücünden yoksun olduğu gerekçesiyle üvey annelerine karşı evlenmenin mutlak butlanla iptali davası açmıştır. Yargılama süreci devam ederken babanın vefat etmesi üzerine davanın seyri değişmiş ve üvey annenin evlilik sırasında iyi niyetli olup olmadığı hususu miras hakkı bakımından son derece kritik bir hâl almıştır.

Başvurucular, üvey annenin evlilik esnasında kötü niyetli olduğunu ispatlamak amacıyla İstinaf Mahkemesinden tanık dinletilmesini talep etmiştir. Ancak mahkeme, bu delil sunma talebini reddederek üvey annenin kötü niyetinin ispatlanamadığı gerekçesiyle onun iyi niyetli olduğuna karar vermiş ve mirasçılık hakkını korumuştur. Uyuşmazlığın temelini, mahkemenin başvuru sahiplerine iddialarını ispatlama şansı vermeden karar tesis etmesi neticesinde adil yargılanma hakkının zedelenip zedelenmediği oluşturmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken temel olarak adil yargılanma hakkının iki önemli anayasal güvencesi olan silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine dayanmıştır. Silahların eşitliği ilkesi, davanın taraflarının usule ilişkin haklar bakımından tamamen aynı koşullara tabi tutulmasını ve taraflardan birinin diğerine göre daha zayıf bir duruma düşürülmeksizin iddia ve savunmalarını makul bir şekilde mahkeme önünde dile getirme fırsatına sahip olmasını ifade etmektedir. Çelişmeli yargılama hakkı ise tarafların, gösterilen kanıtlardan ve sunulan görüşlerden bilgi sahibi olabilmelerini, bunlarla ilgili görüşlerini bildirebilme ve tartışabilme imkânına sahip olmalarını güvence altına almaktadır.

Olayın medeni hukuk boyutunu ilgilendiren temel kural ise 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.159 hükmüdür. İlgili maddeye göre, evlenmenin butlanını dava etme hakkı mirasçılara geçmemekle birlikte, mirasçılar önceden açılmış olan davayı sürdürebilirler. Dava sonucunda evlenme sırasında iyi niyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eş, yasal mirasçı olamaz ve daha önce yapılmış olan ölüme bağlı tasarruflarla kendisine sağlanan tüm hakları kaybeder.

Ceza davaları kadar medeni hak ve yükümlülüklere ilişkin davalarda da yargılamanın tüm aşamalarında silahların eşitliği ilkesi ve çelişmeli yargılama hakkının korunması, hukuk devleti olmanın vazgeçilmez bir şartıdır. Mahkemelerin, tarafların esasa etkili iddialarını sunmalarını engellemesi veya ispat külfeti konusunda taraflardan birini diğerine nazaran açıkça dezavantajlı bir konuma düşürmesi, anayasal güvence altındaki adil yargılanma hakkının ağır bir ihlali niteliğini taşır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucuların silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiği yönündeki iddialarını davanın gelişimi üzerinden dikkatle incelemiştir. Somut olayda davanın açıldığı tarihte davalı babanın ve eşinin hayatta olduğu, başvurucunun başlangıçta yalnızca evliliğin iptalini talep ettiği ve doğal olarak eşin kötü niyetinin tespitine yönelik bir talepte bulunmadığı görülmüştür. Nitekim ilk derece mahkemesi de sadece evliliğin iptaline karar vermiş, kötü niyete dair bir inceleme yapma gereği duymamıştır.

Ancak yargılamanın istinaf aşamasında davalı babanın vefat etmesiyle birlikte, sağ kalan davalı eşin iyi niyetli olup olmadığı hususu doğrudan doğruya mirasçılık sıfatını etkileyecek şekilde yasal bir önem kazanmıştır. Yargıtay bozma ilamında da, mutlak butlan kanıtlanırsa sağ kalan eşin iyi niyetli olup olmadığının mutlaka mahkemece değerlendirilmesi gerektiği açıkça ifade edilmiştir.

Bozma kararı sonrasında başvurucular, değişen hukuki duruma binaen davalı eşin evlenme sırasında kötü niyetli olduğunu ispatlamak maksadıyla Bölge Adliye Mahkemesinden tanık dinletme talebinde bulunmuşlardır. Buna rağmen mahkeme, bu talebi reddederek doğrudan kötü niyetin ispat edilemediği gerekçesiyle sağ kalan eşin iyi niyetli olduğuna hükmetmiştir.

Anayasa Mahkemesi, yargılama sırasında babanın vefat etmesi gibi davanın niteliğini ve tarafların taleplerini derinden etkileyen bir durum ortaya çıkmasına rağmen, mahkemenin başvuruculara delillerini sunma imkânı tanımadan aleyhlerine tespit hükmü kurmasını açık bir hak ihlali olarak değerlendirmiştir. İspat külfetinin şekil değiştirdiği bir aşamada başvuruculara delil sunma fırsatı verilmemesi, onları davalı tarafa karşı usule ilişkin imkânlar bakımından açıkça dezavantajlı duruma düşürmüştür. Bu yaklaşımın, yargılamayı bir bütün olarak adil olmaktan uzaklaştırdığı ve başvurucuların menfaatlerini koruyan anayasal güvenceleri ortadan kaldırdığı tespit edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.