Anayasa Mahkemesi Ahmet Tuna vd. Kararı 2021/5685 B.

Bu karar, terör saldırıları sonucunda meydana gelen can kayıplarında idarenin hizmet kusurunun tespiti ve tazminat davalarındaki süre aşımı itirazları açısından son derece kritik bir anlama sahiptir. Anayasa Mahkemesi, idarenin olaydaki kusurunun ve ihmalinin ancak yıllar sonra açılan bir ceza davası veya hazırlanan müfettiş raporlarıyla ortaya çıktığı durumlarda, idari başvuru ve dava açma sürelerinin olayın gerçekleştiği tarihten başlatılamayacağını net bir şekilde ortaya koymuştur. Vatandaşların, idarenin hizmet kusurunu tam olarak bilmedikleri bir dönemde süre aşımı gerekçesiyle mahkemeye erişim haklarının engellenmesi hak ihlali olarak kabul edilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi ise özellikle terör eylemleri nedeniyle açılan tam yargı davalarında idari yargı mercilerinin yaklaşımını değiştirecek niteliktedir. İdare mahkemeleri, sadece "sosyal risk" ilkesine dayanarak yüzeysel bir inceleme yapamazlar. Davacıların, idarenin istihbarat zafiyeti ve önlem alma eksikliği gibi ağır hizmet kusuru iddiaları varsa, ceza yargılamalarındaki delillerin mutlaka toplanması ve değerlendirilmesi gerekmektedir. Karar, idarenin kusur sorumluluğunu göz ardı eden yargı kararlarının yaşam hakkının usul boyutunu ihlal edeceğini vurgulayarak, mağdurların gerçek zararlarının tazmini için idari yargıda daha adil ve titiz bir yargılama yapılmasının önünü açmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Hatay'ın Reyhanlı ilçesinde 11 Mayıs 2013 tarihinde gerçekleşen ve 51 kişinin hayatını kaybettiği bombalı terör saldırısında, Ahmet Tuna ve diğer başvurucuların yakını olan O. T. De yaşamını yitirmiştir. Başvurucular, saldırı öncesinde istihbarat bilgisi bulunmasına rağmen idarenin gerekli önlemleri almadığını ve olayda ağır hizmet kusuru bulunduğunu belirterek İçişleri Bakanlığı ile Hatay Valiliğine karşı tam yargı davası açmıştır. Ancak idare mahkemesi, idarenin hizmet kusurunu tespit eden ceza davası dosyalarını ve müfettiş raporlarını incelemeden davayı sadece sosyal risk ilkesi kapsamında değerlendirmiştir. Mahkeme, maddi tazminat taleplerinin bir kısmını süre aşımı gerekçesiyle reddetmiş, manevi tazminat taleplerini ise kısmen kabul etmiştir. Başvurucular, idarenin kusurunu ceza davası açıldıktan sonra öğrendiklerini, dava açma süresinin yanlış hesaplandığını ve delillerinin toplanmadığını iddia ederek hak ihlali iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle Anayasa'nın yaşam hakkını güvence altına alan 17. maddesi ve mahkemeye erişim hakkını düzenleyen 36. maddesi üzerinden değerlendirme yapmıştır. Yaşam hakkı kapsamında devletin, yetki alanındaki bireylerin yaşamlarını koruma pozitif yükümlülüğü bulunmaktadır. Bu yükümlülüğün usul boyutu, şüpheli ölüm olaylarında sorumluların belirlenmesini sağlayacak etkili bir yargısal sistem kurmayı ve açılan tazminat davalarında makul derecede özen gösterilmesini gerektirir. Mahkemeler, yaşam hakkı ihlali iddialarında delilleri eksiksiz toplamalı ve ileri sürülen esaslı argümanları gerekçeli bir şekilde karşılamalıdır.

Dava açma süresinin hesaplanmasına ilişkin olarak ise Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkı temel alınmıştır. İdari eylem nedeniyle uğranılan zararın tazmini talebiyle açılan tam yargı davalarında, eylemin idariliği veya illiyet bağı bazen olayın gerçekleştiği anda değil, daha sonra yapılan inceleme, araştırma veya ceza yargılamaları sonucunda ortaya çıkabilmektedir.

Böyle durumlarda dava açma süresinin, hak sahibinin henüz dava hakkının doğduğundan ve idarenin kusurundan haberdar olmadığı bir dönemde işlemeye başlatılması, mahkemeye erişim hakkını ölçüsüz bir şekilde sınırlandırmaktadır. Bu bağlamda, idari yargı mercilerinin 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu kapsamındaki dava açma sürelerini yorumlarken, mağdurların idarenin kusurunu somut olarak öğrendikleri tarihi esas almaları hak arama hürriyetinin zorunlu bir gereğidir. Ayrıca, terör olaylarından doğan zararların karşılanması amacıyla çıkarılan 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun uyarınca sulhname ile ödeme yapılmış olması, idarenin ağır hizmet kusurunun sonradan ortaya çıkması durumunda genel hükümlere göre tazminat davası açılmasına engel teşkil etmemektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuların yaşam hakkının usul boyutu ile mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine yönelik iddialarını incelemiştir. Yaşam hakkının usul boyutuna ilişkin olarak; mülkiye müfettişlerince hazırlanan ön inceleme raporunda istihbarat birimlerinin saldırı öncesi somut bilgiler iletmesine rağmen emniyet birimlerinin yeterli tedbir almadığı ve hizmet kusuru bulunduğu açıkça tespit edilmiştir. Nitekim bu ihmaller nedeniyle dönemin emniyet yetkilileri hakkında görevi kötüye kullanma suçundan hapis cezası verilmiş ve bu cezalar kesinleşmiştir. Buna karşın, tam yargı davasına bakan idare mahkemesi, ceza yargılamasındaki delilleri ve müfettiş raporunu hiç irdelemeden, idarenin hizmet kusurunun bulunmadığı yönünde gerekçesiz bir kabulle uyuşmazlığı yalnızca sosyal risk ilkesi kapsamında çözmüştür. Derece mahkemesinin, idarenin hizmet kusuru iddialarını karşılamaması ve gerekli delilleri toplamadan hüküm kurması, Anayasa'nın 17. maddesinin gerektirdiği özenli inceleme yükümlülüğüne aykırı bulunmuştur.

Mahkemeye erişim hakkı yönünden yapılan incelemede ise; idare mahkemesi, ölüm olayı sonrasında idare ile sulhname imzalandığını belirterek, bu tarihten çok sonra açılan davayı süre aşımı gerekçesiyle kısmen reddetmiştir. Ancak Anayasa Mahkemesi, olayda idarenin kusuru bulunduğuna dair bulguların, olaydan yıllar sonra açılan ceza davası ve müfettiş raporlarıyla tam anlamıyla ortaya çıktığını vurgulamıştır. Başvurucuların, idarenin önlem almadığını ve eylemsizliğini olay anında derhâl öğrenmelerinin mümkün olmadığı açıktır. Bu nedenle, idari başvuru ve dava açma süresinin sulhname tarihinden itibaren başlatılarak davanın süre yönünden reddedilmesi, başvuruculara orantısız bir külfet yüklemiş ve mahkemeye erişim hakkını aşırı derecede zorlaştırarak ölçüsüz bir müdahale oluşturmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, yaşam hakkının usul boyutunun ve mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.