Anayasa Mahkemesi Rahime Ceylan Kararı 2021/57899 B.

Bu karar, idari yargılama sürecinde silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ne derece hayati bir öneme sahip olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Mahkemelerin, idarenin sunduğu belge ve bilgileri mutlak doğru olarak peşinen kabul etmemesi, bilhassa davacının davanın sonucuna etki edebilecek mahiyetteki itirazlarını ve dosyaya sunduğu çelişkili resmî belgeleri titizlikle araştırması anayasal bir zorunluluktur. İdarenin tesis ettiği işlemle dezavantajlı konuma düşen bireyin, iddialarını ispatlama noktasında bağımsız mahkeme tarafından desteklenmemesi veya iddialarının gerekçesiz bırakılması, adil yargılanma hakkının özünü derinden zedelemektedir.

Özellikle terörle mücadele kapsamında vazife malullüğü gibi son derece hassas ve hayati konularda, vatandaşların sunduğu lehe delillerin ve resmî kurumlarca düzenlenmiş ancak idare tarafından sonradan "sehven yazıldığı" ileri sürülen belgelerin mahkemelerce derinlemesine araştırılmadan doğrudan reddedilmesi, hukuki güvenlik ilkesini sarsmaktadır. Bu önemli karar, idari yargıda mahkemelerin sadece idarenin sunduğu kısıtlı belgelerle yetinemeyeceğini, maddi gerçeğe ulaşmak için çelişkileri giderecek re'sen araştırma yükümlülüğünün adil yargılanma hakkı kapsamında ne kadar kritik olduğunu emsal niteliğinde bir kez daha vurgulamaktadır. Uygulamada, sıradan vatandaşın güçlü idare karşısında usule ilişkin imkânlar bakımından zayıf duruma düşürülmesini engelleyecek, çelişmeli yargılamayı teminat altına alacak güçlü bir içtihat olarak öne çıkmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Rahime Ceylan, 1994 yılında Şanlıurfa'da askerlik görevini yaparken vefat eden oğlu Nebi Ceylan'ın şehit sayılması ve vazife malullüğü haklarından yararlanması amacıyla Sosyal Güvenlik Kurumuna başvurmuştur. Başvurucu, bu talebini oğlunun vefatından yıllar sonra Viranşehir Kaymakamlığı tarafından düzenlenen ve oğlunun teröristlerle çıkan çatışmada yaralanarak şehit olduğunu belirten resmî bir belgeye dayandırmıştır. Ancak Sosyal Güvenlik Kurumu, bu talebe herhangi bir cevap vermeyerek başvuruyu zımnen reddetmiştir.

Bunun üzerine başvurucu, kurumun zımni ret işleminin iptali istemiyle idare mahkemesine dava açmıştır. İdare mahkemesi, idarenin olaydaki kaymakamlık belgesinin "sehven yazıldığı" ve askerin aslında karaciğer rahatsızlığından eceliyle vefat ettiği yönündeki savunmasını esas alarak davayı reddetmiştir. Başvurucu, mahkemenin gerekli araştırmayı yapmadan sadece idarenin sunduğu belgelere itibar ettiğini, çelişkili belgeler arasındaki tutarsızlığı gidermediğini ve davasını ispat etme hakkının elinden alınarak idare karşısında zayıf duruma düşürüldüğünü belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın temelinde, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 ile güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri yer almaktadır. Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, silahların eşitliği ilkesi, davanın taraflarının usule ilişkin haklar bakımından tamamen aynı koşullara tabi tutulmasını ve taraflardan birinin diğerine göre daha zayıf bir duruma düşürülmeksizin iddia ve savunmalarını makul bir şekilde mahkeme önünde dile getirme fırsatına sahip olmasını gerektirir. Çelişmeli yargılama ilkesi ise adaletin tesisi için taraflara dosyaya sunulan tüm delilleri ve görüşleri bilme, bunlara karşı çıkma ve kendi lehlerine olan delilleri mahkemeye sunma imkânı tanınmasını zorunlu kılar. Bu usul güvencesi, yargılamanın hakkaniyetli bir biçimde sürdürülmesinin belkemiğidir.

Uyuşmazlığın esasına ilişkin temel kanuni düzenleme ise 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu m. 21 hükmüdür. İlgili kanun maddesinde, kamu görevlilerinden yurtiçinde ve yurtdışında görevlerini ifa ederlerken veya sıfatları kalkmış olsa bile bu görevlerini yapmalarından dolayı terör eylemlerine muhatap olarak yaralanan, engelli hâle gelen, ölen veya öldürülenler hakkında özel nakdi tazminat ve aylık bağlanması hükümleri öngörülmüştür. Bu kanun, olayları bu kapsamda değerlendirilen ilgililere genel malullük hükümlerinden çok daha geniş kapsamlı sosyal ve ekonomik haklar sağlamayı amaçlamaktadır.

İdari yargılamada mahkemelerin temel görevi, tarafların öne sürdüğü ve davanın esasına doğrudan etkili olan iddiaları işin mahiyetinin gerektirdiği ölçüde detaylıca incelemektir. İspat külfeti konusunda taraflardan birinin diğerine nazaran dezavantajlı bir konuma düşürülüp düşürülmediğinin bağımsız mahkemelerce denetlenmesi, hakkaniyete uygun bir yargılamanın en temel şartlarındandır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken öncelikle başvurucunun oğlunun vefatına ilişkin çelişkili resmî belgelere dikkat çekmiştir. Bir tarafta başvurucunun dayandığı ve oğlunun teröristlerle çıkan çatışmada şehit olduğunu belirten durum belgesi bulunurken, diğer tarafta idarenin sunduğu ve askerin hastalıktan öldüğünü iddia eden tutanaklar yer almaktadır. Anayasa Mahkemesi, idare mahkemesinin bu derin çelişkiyi gidermek adına tarafsız ve kapsamlı bir araştırma yapmadığını tespit etmiştir.

Derece mahkemesinin yargılama esnasında ara kararı kurarak ilgili idarelere başvurucunun oğlunun rahatsızlığının askerlik öncesi mevcut olup olmadığına ve vefatından önce operasyona katılıp katılmadığına ilişkin sorular yönelttiği, ancak bu kritik soruların yanıtsız bırakıldığı görülmüştür. Buna rağmen mahkeme, kesin ölüm sebebini ortaya koyan net bir doktor raporu bulunmamasına ve idarenin sunduğu belgelerde ölüm sebebi olarak bir yerde "karaciğer yetmezliği" diğer bir yerde "hipoglisemi" gibi çelişkili ifadeler yer almasına rağmen, sadece idarenin savunmasına itibar ederek davanın reddine hükmetmiştir.

Anayasa Mahkemesi, idari yargı yerinin, başvurucunun iddialarını açıklığa kavuşturmadan ve vefat olayında askerlik görevinin sebep ve tesirini yeterince araştırmadan salt idarenin beyanıyla karar vermesinin, davacıyı idare karşısında ciddi şekilde dezavantajlı bir konuma düşürdüğünü belirlemiştir. Başvurucunun iddialarını ispatlamada hayati öneme sahip olan hususların göz ardı edilmesi, yargılamanın sonucunu etkileyecek usule ilişkin imkânlardan açıkça mahrum bırakılması olarak değerlendirilmiştir. Yargılamanın bir bütün olarak adil olmaktan uzaklaştığı ve başvurucunun haklı itirazlarının mahkemece etkili bir şekilde incelenmediği saptanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, usule ilişkin imkânlar bakımından davacının zayıf duruma düşürülmesi nedeniyle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere başvuruyu kabul etmiştir.