Anayasa Mahkemesi Emine Sezer Gül Kararı 2021/8914 B.

Bu karar, işçi ve işveren arasındaki güven ilişkisinin sarsıldığı gerekçesiyle yapılan şüphe feshinin hukuki sınırlarını anayasal boyutta çizmesi açısından büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, işçinin sadakat yükümlülüğüne aykırı davrandığına ve işverenle arasındaki güven bağının çöktüğüne dair iddiaların basit veya soyut şüphelerle değil, objektif, ciddi ve somut olgularla desteklenmesi gerektiğini açıkça vurgulamıştır. Kişinin bizzat kendi fiili olmayan, yalnızca aile bireylerinin işlediği iddia edilen suçlar veya karıştığı eylemler nedeniyle çalışma hayatında cezalandırılamayacağı ilkesi, iş hukuku pratiğinde şüphe feshi uygulanırken de temel alınmalıdır. Yüksek Mahkeme, demokratik hukuk devletinin en önemli unsurlarından biri olan bireysel özerklik prensibinin altını çizerek, ceza hukukuna egemen olan suç ve cezaların şahsiliği ilkesinin işçi-işveren ilişkisinde de dolaylı olarak gözetilmesi gerektiğini teyit etmiştir.

Uygulamada, özellikle olağanüstü hâl dönemlerinde veya terör örgütü iltisakı gibi hassas konularda işverenler tarafından gerçekleştirilen şüphe fesihlerinde, derece mahkemelerinin daha derinlemesine bir inceleme yapması gerektiği bu kararla netleşmiştir. İş mahkemelerinin, işverenin sadece soyut beyanlarıyla yetinmemesi, bu şüphenin işçinin şahsından ve somut eylemlerinden kaynaklanıp kaynaklanmadığını titizlikle irdelemesi emredilmektedir. Benzer davalarda, özellikle işçinin ceza yargılamasında beraat ettiği veya hakkında takipsizlik kararı verildiği durumlarda, iddiaların sadece üçüncü kişilerin eylemlerine dayandığı fesih işlemlerinin haksız bulunacağı yönünde güçlü bir emsal oluşturmaktadır. Bu anayasal yaklaşım, iş hukukunda hukuki güvenlik ilkesini pekiştirmekte, işçiyi keyfî işten çıkarmalara karşı korumakta ve keyfî uygulamaların önüne geçilmesi adına son derece sağlam bir hukuki zemin sunmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, Türk Hava Yolları Teknik Anonim Şirketi bünyesinde mavi yelekli uçuş elemanı statüsünde görev yapmaktayken, adına kayıtlı bulunan bir telefon hattında ByLock isimli kriptolu haberleşme programının tespit edildiği ve FETÖ/PDY silahlı terör örgütü ile bağlantısı olduğu iddialarıyla iş sözleşmesi işverence tazminatsız olarak feshedilmiştir. İşveren kurumu, bu vahim iddiaların taraflar arasındaki iş ilişkisinin temelini oluşturan güven bağını derinden zedelediğini öne sürmüştür. Başvurucu ise söz konusu telefon hattını fiilen kendisinin kullanmadığını, terör örgütüyle hiçbir bağlantısının bulunmadığını belirterek feshin geçersizliği ve işe iade talebiyle iş mahkemesinde dava açmıştır. İş mahkemesi, başvurucunun kardeşi hakkında yürütülen ceza davasını dikkate alarak, hattın kardeşi tarafından kullanıldığına dair kesin bir tespit bulunmadığını ve işverenin şüphesinin haklı bir temele dayandığını belirterek açılan davayı reddetmiştir. İstinaf aşamasından da beklediği sonucu alamayan ve bu süreçte yürütülen ceza soruşturmasında hakkında kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilen başvurucu, iş sözleşmesinin haksız yere feshedilmesinin ve mahkemelerin eksik inceleme yapmasının özel hayatına saygı hakkını ağır biçimde zedelediği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın hukuki çözümü, temel olarak Anayasa'nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata saygı hakkı ve 4857 sayılı İş Kanunu m. 25 kapsamında yer alan haklı nedenle derhâl fesih ile doktrinde şüphe feshi olarak bilinen kavramlar etrafında şekillenmektedir. İş hukukunun temel prensiplerine göre, işçinin işverene karşı doğruluk ve bağlılığa uymayan davranışlarda bulunması, işverene iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme imkânı tanımaktadır. Ancak şüphe feshinin hukuka uygun bir biçimde uygulanabilmesi için işçinin şahsından kaynaklanan, ciddi, önemli ve somut objektif olay ve vakıalarla desteklenen makul bir şüphenin varlığı yasal bir zorunluluktur.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, işçi ile işveren arasındaki iş ilişkisinin devamı için gerekli olan güven bağının ağır biçimde ve onarılamaz hâlde zedelenmiş olması gerekmektedir. İşverenin sadece soyut, temelsiz veya varsayıma dayalı bir şüpheyle hareket ederek işçinin iş akdini feshetmesi, hukuki güvenlik ilkesiyle ve iş hukukunun işçiyi koruma işleviyle bağdaşmaz. Yargı organlarının bu tür uyuşmazlıklarda, işverenin ileri sürdüğü şüphenin haklı ve objektif bir temele dayanıp dayanmadığını titizlikle araştırması, ceza soruşturması dosyalarını detaylıca incelemesi ve salt varsayımlar üzerinden hareket etmemesi gerekmektedir.

Bununla birlikte, çağdaş ceza hukukunun en temel prensiplerinden olan suç ve cezaların şahsiliği ilkesi gereği, bir kimsenin başkalarının eylemlerinden dolayı sorumlu tutulması mümkün değildir. Demokratik hukuk devletlerinde bireysel özerklik kavramı esastır. Bu temel kural, iş hukukunda da yansımasını bulur; bir çalışanın, hukuken ve fiilen kontrol etme gücü ve yükümlülüğü dışında kalan aile bireylerinin fiillerinden dolayı ağır bir yaptırıma maruz bırakılması, Anayasa'nın güvence altına aldığı temel hakların açık bir ihlali anlamına gelir. Somut olayda, mesleki hayata yönelik bu tür ağır müdahalelerin özel hayatı ciddi şekilde etkilediği gözetilerek, mahkemelerin iddia ve savunmaları tam bir tarafsızlık, özen ve derinlikle irdelemesi gerektiği kuralı benimsenmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun iş sözleşmesinin feshedilmesine ve sonrasında açtığı işe iade davasının reddedilmesine yol açan yargı sürecini, Anayasa ile korunan özel hayata saygı hakkı bağlamında detaylı bir şekilde değerlendirmiştir. Başvurucunun iş akdi, adına kayıtlı olan telefon hattında ByLock programı bulunduğu iddiasıyla feshedilmiş olmakla birlikte, soruşturma aşamasında Zonguldak Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülen detaylı araştırmada, söz konusu telefon hattının gerçek kullanıcısının başka bir şahıs olduğu hiçbir tereddüde yer bırakmayacak şekilde tespit edilmiş ve neticesinde başvurucu hakkında kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmiştir.

Buna rağmen ilk derece iş mahkemesi kararında, başvurucunun kardeşi hakkında yürütülen ceza yargılamasındaki tespitleri de değerlendirerek, ByLock tespit edilen hattın kardeşi tarafından kullanıldığına dair bir bulgu olmadığını ifade etmiş ve bu durumun işveren nezdinde şüphe oluşturduğunu, dolayısıyla güven ilişkisinin zedelendiği yönündeki argümanın haklı olduğunu belirtmiştir. Anayasa Mahkemesi, başvurucunun söz konusu hattı fiilen kullanmadığına yönelik somut olgulara dayanan savunmasının, soruşturma makamlarının resmi ve kesin tespitlerine rağmen derece mahkemeleri tarafından yeterince ve özenli bir biçimde incelenmediğini saptamıştır. Mahkemelerin, uyuşmazlığın çözümüne doğrudan etki edecek nitelikteki iddia ve itirazları karşılamadığı, söz konusu telefon hattını gerçekte kimin kullandığına dair açık tereddütleri gidermeden yüzeysel bir yaklaşımla davanın reddine karar verdiği tespit edilmiştir.

Ayrıca Yüksek Mahkeme, başvurucunun sırf aile üyelerinin eylemleri veya yargılandıkları davalar üzerinden değerlendirilmesini hukuka aykırı bulmuştur. Hukuk devletinde bir bireyin, fiilen ve hukuken kontrol etme gücüne veya yükümlülüğüne sahip olmadığı başka bir kişinin fiillerinden dolayı işini kaybetme gibi ağır bir yaptırıma uğraması anayasal ilkelere aykırıdır. Yargı mercilerince verilen kararlarda, başvurucunun bizzat kendi eylemlerinden kaynaklanan ve işverenin güvenini nesnel olarak sarsan somut olguların ilgili ve yeterli gerekçelerle açıklanmadığı, bu nedenle adil dengenin kurulamadığı kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, yargı mercilerinin kararlarının ilgili ve yeterli gerekçe içermemesi nedeniyle özel hayata saygı hakkına yönelik müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olmadığını belirterek başvuruyu kabul etmiştir.