Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Sözleşme feshi özel hayata müdahale oluşturabilir.
• Mesleki itibarın zedelenmesi anayasal denetime tabidir.
• İdare, fesih işlemlerinde bireyselleştirilmiş gerekçe sunmalıdır.
• MEDULA sisteminin kapatılması ticari faaliyeti doğrudan etkiler.
• Mahkemeler idari fesihlerde orantılılık denetimi yapmalıdır.

Bu karar, idare ve kamu kurumları ile serbest meslek mensupları arasında akdedilen tip sözleşmelerin kamu gücü kullanılarak tek taraflı ve gerekçesiz olarak feshedilmesinin, bireylerin özel hayata saygı hakkını ihlal edebileceğini açıkça ve kesin bir dille ortaya koymaktadır. Sosyal Güvenlik Kurumu gibi tekel niteliğindeki kurumlarla yapılan sözleşmelerin feshi, özellikle eczacılık gibi doğrudan bu sisteme entegre olarak yürütülen mesleklerde salt ticari bir işlem olarak görülemez. Karar, idarenin sözleşme serbestisi kapsamında hareket ettiğini ileri sürse dahi bireylerin mesleki hayatını, sosyal ilişkilerini ve itibarlarını doğrudan etkileyen fesih işlemlerinde keyfiliğe kaçamayacağını ve mutlaka haklı, bireyselleştirilmiş bir gerekçe sunması gerektiğini hukuken tescillemektedir.

Uygulamada idarelerin, sözleşmelerde yer alan "bildirim süresine uyarak dilediği zaman feshedebilir" şeklindeki matbu kurallara dayanarak keyfi fesihler yapmasının önüne geçilmesi açısından bu karar büyük bir emsal niteliği taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, sözleşme hukukunun genel kurallarının anayasal hakların ihlali için bir kalkan olamayacağını vurgulayarak, yerel mahkemelere de önemli bir denetim ödevi yüklemektedir. Bundan böyle ilk derece mahkemeleri, idarenin tek taraflı fesih işlemlerine karşı açılan davalarda sadece şekli bir sözleşme denetimi yapmakla yetinemeyecek; feshin meslek icrasına etkisini, orantılılığını ve idarenin bireyselleştirilmiş güçlü bir gerekçeye dayanıp dayanmadığını titizlikle incelemek zorunda kalacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Ankara'da eczane işleten ve aynı zamanda eczanenin mesul müdürü olan başvurucu, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ile Türk Eczacıları Birliği arasında akdedilen protokol kapsamında SGK'lı hastalara ilaç temin etmektedir. SGK Ankara İl Müdürlüğü, protokolde yer alan bildirim süresine uyarak sözleşmeyi herhangi bir somut gerekçe göstermeden tek taraflı olarak feshedeceğini başvurucuya bildirmiştir. Bu fesih işlemiyle birlikte başvurucunun ilaç temin ettiği MEDULA sistemine erişimi de bütünüyle engellenmiştir. Başvurucu, hakkında hiçbir disiplin cezası veya adli soruşturma bulunmamasına rağmen gerçekleştirilen bu gerekçesiz feshin iptali ve MEDULA sisteminin yeniden açılması talebiyle Asliye Hukuk Mahkemesinde SGK'ya karşı dava açmıştır. Yerel mahkemenin sözleşmedeki fesih serbestisini gerekçe göstererek davayı reddetmesi ve bu kararın kanun yollarından geçerek kesinleşmesi üzerine uyuşmazlık bireysel başvuru yoluyla Anayasa Mahkemesine taşınmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, mesleki hayata yönelik alınan tedbirler ve yapılan müdahaleler, bireylerin meslekleri çerçevesinde başkalarıyla ilişki kurabilme ve bu ilişkileri geliştirebilme imkânını zedelediği ölçüde Anayasa'nın 20. maddesi kapsamında güvence altına alınan özel hayata saygı hakkı boyutunda incelenmektedir. Bireylerin çalışma hayatı, onların kimliklerini oluşturan ve sosyal çevrelerini şekillendiren en temel unsurlardan biridir.

Somut uyuşmazlığın temelini oluşturan eczacılık faaliyeti, özünde bir serbest meslek olmakla birlikte, sağlık hizmetlerinin kamu adına yerine getirilmesine aracılık etmesi itibarıyla yoğun bir kamusal yöne de sahiptir. Bu bağlamda, idare ile imzalanan tip sözleşmelerin feshedilmesi ve MEDULA sistemine erişimin tamamen kapatılması, bir eczacının mesleğini devam ettirebilmesi, hastalarla ve toplumla kurduğu sosyal ağı sürdürebilmesi ve ticari faaliyetlerini yürütebilmesi açısından hayati bir öneme sahiptir.

İdarenin sözleşme hukukundan kaynaklanan fesih haklarını kullanırken anayasal güvenceleri hiçbir şekilde göz ardı edemeyeceği doktrinde ve yüksek mahkeme içtihatlarında sıklıkla vurgulanmaktadır. Kamu makamları, mesleğin ifasını doğrudan doğruya imkânsız hâle getiren veya meslek sahibine ölçüsüz bir külfet yükleyen idari işlemlerde, takdir yetkilerini kullanırken mutlaka bireyselleştirilmiş, güçlü ve tatmin edici yeterli gerekçeler sunmak zorundadır. Aksi hâlde, temel hak ve özgürlüklere yapılan müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun ve ölçülü olduğundan söz edilemez. Mahkemelerin de bu tür uyuşmazlıklarda salt şeklî bir sözleşme hükmü denetimi yapmak yerine, tesis edilen işlemin anayasal haklara etkisini, işlemin ardındaki asıl ve somut nedenleri, birey üzerindeki yıkıcı sonuçlarını dengeleyecek derinlikte bir yargısal denetim yapması hukuk devletinin tartışılmaz bir gereğidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi tarafından somut başvuru dosyası incelendiğinde, başvurucunun işlettiği eczane ile Sosyal Güvenlik Kurumu arasındaki protokolün feshedilmesinin ve MEDULA sistemine erişimin engellenmesinin, başvurucunun mesleki faaliyetlerini yürütmesini fiilen imkânsız hâle getirdiği tespit edilmiştir. İdare, her ne kadar sözleşmenin 5.1. maddesinde yer alan tek taraflı fesih yetkisine dayanmış olsa da, bu feshin arkasında yatan somut ve haklı nedenleri, başvurucunun eylem veya işlemlerindeki olası hukuka aykırılıkları hiçbir şekilde ortaya koyamamıştır.

Başvurucuya gönderilen fesih bildiriminde yalnızca genel geçer sözleşme hükümlerine atıf yapılmış, müdahalenin nedenlerine ve başvurucunun mesleği üzerindeki ağır, yıkıcı etkilere dair bireyselleştirilmiş hiçbir açıklama getirilmemiştir. İdarenin takdir yetkisi sınırsız ve yargısal denetimden muaf değildir; bireylerin temel haklarını doğrudan etkileyen ve mesleki itibarını zedeleyen bu tür idari işlemlerde güçlü, tatmin edici ve yeterli gerekçelerin sunulması anayasal bir zorunluluktur.

Yerel mahkeme sürecine bakıldığında ise, ilk derece mahkemesinin uyuşmazlığı sadece taraflar arasındaki sözleşme serbestisi ve protokol hükümleri gibi son derece dar bir çerçevede değerlendirdiği görülmüştür. Yerel mahkeme, idarenin tek taraflı fesih yetkisini şeklen hukuka uygun bulurken, bu idari işlemin başvurucunun özel hayatına, mesleki itibarına ve ticari geleceğine olan ölçüsüz ve orantısız etkisini hiçbir şekilde irdelememiştir. Yargı mercilerinden beklenen tutum, idarenin takdir yetkisini denetlemeye elverişli olacak şekilde, müdahalenin gerçek nedenlerini ve orantılılığını tartışan derinlikli bir yargısal denetim sunmasıdır. Ancak somut olayda yargı mercileri bu anayasal denetim yükümlülüğünü yerine getirmemiş, idarenin gerekçesiz ve keyfi olabilecek nitelikteki işlemini yalnızca şekli bir inceleme ile onamıştır. Bu durum, başvurucuya yüklenen ağır külfetin anayasal sınırlar içinde dengelenmediğini açıkça ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucunun Anayasa'nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere dosyanın Ankara 6. Asliye Hukuk Mahkemesine gönderilmesine karar vermiştir.