Anayasa Mahkemesi Rohat Bulut Kararı 2022/89488 B.

Bu karar, ceza muhakemesi sürecinde şüpheli ve müdafiinin soruşturma dosyasına erişim hakkının, tutukluluk tedbirinin yargısal denetimi bağlamında ne denli kritik bir role sahip olduğunu hukuken tescil etmektedir. Temel kural olarak şüphelinin aleyhindeki delilleri bilme ve bunlara itiraz etme hakkı bulunmakla birlikte, soruşturmanın selametini korumak amacıyla istisnai olarak dosyaya erişim kısıtlaması (gizlilik kararı) getirilebilmektedir. Anayasa Mahkemesi bu kararıyla, iddia makamının ve sulh ceza hâkimliklerinin söz konusu kısıtlamayı yalnızca kanun lafzını soyut bir şekilde tekrar ederek uygulayamayacağını, kısıtlamanın gerekliliğini somut olgularla temellendirmek zorunda olduklarını açıkça ortaya koymuştur. Geçerli bir gerekçe sunulmadan dosya erişiminin engellenmesi, tutukluluğa itiraz mekanizmasını tamamen işlevsiz hâle getirdiği için anayasal bir ihlal doğurmaktadır.

Uygulamadaki emsal etkisi bakımından bu karar, özellikle terör soruşturmalarında sıklıkla başvurulan "otomatik" dosya kısıtlama kararlarına karşı savunma makamına önemli bir anayasal güvence sunmaktadır. Karar, yargı mercilerinin kısıtlama taleplerini incelerken daha titiz bir denetim yapmalarını zorunlu kılmaktadır. Soruşturma mercileri, artık kısıtlama kararı verirken başvurucunun dosyaya erişiminin soruşturmanın amacını hangi somut eylem veya risklerle tehlikeye düşüreceğini açıkça gerekçelendirmekle yükümlüdür. Çelişmeli yargılama ve silahların eşitliği ilkelerinin salt kovuşturma aşamasında değil, tutuklama tedbirinin tartışıldığı soruşturma evresinde de sıkı bir biçimde gözetilmesi gerektiği, bu kararın uygulamaya yansıyacak en temel prensibidir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından PKK/KCK silahlı terör örgütünün medya yapılanmasına yönelik olarak yürütülen geniş çaplı bir soruşturma kapsamında gözaltına alınmıştır. Sulh ceza hâkimliğine sevk edilen başvurucu, silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla tutuklanarak ceza infaz kurumuna gönderilmiştir. Başvurucu, sorgusunda yalnızca bir gazeteci ve sunucu olarak görev yaptığını belirterek örgütle herhangi bir bağı olmadığını savunmuştur.

Soruşturma süreci devam ederken cumhuriyet başsavcılığı, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği şeklindeki genel bir gerekçeyle dosya içeriğinin incelenmesinin ve örnek alınmasının kısıtlanmasını talep etmiş, sulh ceza hâkimliği de bu talebi kabul ederek kısıtlama kararı vermiştir. Başvurucu, hakkındaki bu kısıtlama kararı nedeniyle kendisine yöneltilen suçlamaların somut dayanaklarını ve aleyhindeki delilleri tam olarak öğrenemediğini beyan etmiştir. Bu durumun, tutuklama tedbirine karşı etkili bir şekilde hukuki savunma yapmasını engellediğini ve itiraz mekanizmalarını işlevsiz bıraktığını iddia etmiştir. Uyuşmazlığın temeli, somut bir gerekçe içermeyen dosya kısıtlama kararının, başvurucunun kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile adil yargılanma güvencelerini ihlal edip etmediği noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlığı değerlendirirken temel olarak Anayasa'nın 19. maddesinde düzenlenen kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını inceleme konusu yapmıştır. İlgili maddenin sekizinci fıkrası, hürriyeti kısıtlanan kişinin kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkını güvence altına almaktadır. Bu hakkın kâğıt üzerinde kalmaması ve fiilen kullanılabilmesi için, adil yargılanma hakkının en önemli unsurlarından olan çelişmeli yargılama ve silahların eşitliği ilkelerine uygun bir usulün yürütülmesi şarttır.

Ceza muhakemesinde şüphelinin veya müdafiin soruşturma dosyasına erişimi, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.153 kapsamında düzenlenmiştir. Bu maddeye göre müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Ancak anayasal içtihatlar gereği, tutuklu bir şüphelinin dosyadaki bilgi ve belgelere erişiminin kısıtlanması istisnai bir durumdur. Bu tür bir kısıtlama ancak üçüncü kişilerin haklarını korumak, kamu menfaatini gözetmek, adli makamların yöntemlerini gizli tutmak veya delillerin karartılmasını engellemek gibi meşru amaçlarla ve kesinlikle zorunlu olduğu hâllerde uygulanabilir.

Tutuklu yargılamalarda, kişinin bir suç işlediğine dair kuvvetli şüphenin devam edip etmediğinin denetlenebilmesi için, tutukluluğun temelini oluşturan iddialara ve delillere itiraz etme yönünde şüpheliye gerçek bir fırsat sunulması zorunludur. Soruşturma makamlarınca dosya erişimine getirilecek kısıtlamanın, öngörülen meşru amaçlar ışığında neden kesinlikle gerekli olduğu tatmin edici, somut ve yeterli bir gerekçeyle ortaya konulmalıdır. Haklı ve somut bir gerekçe olmaksızın uygulanan kısıtlama kararları, tutukluluğun hukukiliğinin tartışılması bakımından temel oluşturacak delillerin incelenmesini imkânsız kılmakta ve yargı merciine etkili başvuru hakkını ihlal etmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken başvurucunun tutuklanmasına itiraz sürecinde dosya içeriğine erişiminin kısıtlanmasının kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı üzerindeki spesifik etkilerine odaklanmıştır. Soruşturma aşamasında iddia makamı, başvurucunun çalıştığı yapım şirketlerindeki faaliyetlerini, ele geçirilen doküman içeriklerini ve gizli/açık tanık beyanlarını kuvvetli suç şüphesinin temeli olarak sunmuştur. Başvurucu ise yalnızca radyoculuk ve sunuculuk yaptığını savunarak iddiaları reddetmiştir.

Dosya kapsamındaki incelemelere göre cumhuriyet başsavcılığı, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.153 uyarınca, salt "soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği" şeklindeki genel ve soyut ifadelere dayanarak dosya içeriğinin incelenmesinin kısıtlanmasını talep etmiştir. Sulh ceza hâkimliği de aynı genel ve şablon gerekçeyle bu talebi kabul ederek gizlilik kararı vermiştir. Başvurucunun söz konusu kısıtlama kararına zamanında yaptığı itirazlar ise karara bağlanmayarak sonuçsuz bırakılmıştır. İddianamenin kabulüne kadar devam eden bu süreçte başvurucu, aleyhindeki temel kanıtlara erişimden yoksun bırakılmıştır.

Yüksek Mahkeme, yasal düzenlemeye göre dosya kısıtlama kararının hukuka uygun olabilmesi için, soruşturmanın amacının tehlikeye düşme ihtimalinin somut ve belirgin bir biçimde bulunması gerektiğini vurgulamıştır. Ancak incelemeye konu somut olayda, hem kısıtlama kararında hem de başsavcılığın kısıtlama talebinde, soruşturmanın amacının tehlikeye düşmesi ihtimalinin somut olarak nasıl gerçekleşeceğine dair hiçbir belirleme yapılmamıştır. Başvurucunun belgelere erişmesinin, yürütülen ceza soruşturmasını ne şekilde tehlikeye düşüreceği, delillerin nasıl karartılacağı veya kamu güvenliğinin nasıl etkileneceği gibi konularda idari makamlarca hiçbir açıklama getirilmemiştir.

Bu durum karşısında, geçerli ve somut bir gerekçe olmaksızın dosyaya erişim olanağından mahrum bırakılan başvurucunun, tutuklanmasını haklı göstermek için ileri sürülen gerekçelere ve aleyhindeki ifadelere tatmin edici şekilde itiraz etme imkânı fiilen ortadan kaldırılmıştır. Savunma makamı, iddia makamının sahip olduğu bilgilere erişemeyerek dezavantajlı bir konuma sürüklenmiş ve yargılama sürecinin başındaki çelişmeli usul hakkı etkisiz kılınmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, soruşturma dosyasına erişimin geçerli bir gerekçe olmaksızın kısıtlanması nedeniyle Anayasa’nın 19. maddesinin sekizinci fıkrasında güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.