Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Soruşturma dosyasına erişim kısıtlaması gerekçelendirilmelidir.
• Dosya kısıtlaması, tutukluya itiraz imkânı tanımalıdır.
• Salt soruşturma amacı tehlikesi gerekçesi yetersizdir.
• Silahların eşitliği ilkesine riayet edilmesi zorunludur.

Bu karar, ceza muhakemesinde sıkça başvurulan soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması, diğer bir deyişle dosyaya gizlilik kararı getirilmesi uygulamalarının, şüphelilerin kişi hürriyeti ve güvenliği hakkına olan doğrudan etkisini çarpıcı bir biçimde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, tutuklu bir şüphelinin veya müdafinin dosya içeriğini inceleme ve örnek alma yetkisinin kısıtlanmasının, tutuklamaya itiraz hakkını zedeleyecek boyuta ulaşmaması gerektiğini önemle vurgulamaktadır. Kısıtlama kararı verilebilmesi için salt "soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği" şeklindeki kanuni ibarenin soyut bir biçimde tekrarlanması kesinlikle yeterli görülmemiş; bu tehlikenin nasıl gerçekleşeceğinin somut olay bağlamında, tatmin edici bir biçimde gerekçelendirilmesi aranmıştır.

Uygulamadaki önemi ve emsal etkisi bakımından bu karar, sulh ceza hâkimliklerinin kısıtlama taleplerini değerlendirirken çok daha titiz ve denetime elverişli gerekçeler oluşturmalarını zorunlu kılmaktadır. Soruşturma makamlarının, kısıtlamanın öngörülen amaçlar ışığında kesinlikle gerekli olduğunu ilgili ve yeterli bir gerekçeyle ortaya koyması yasal bir şarttır. Aksi takdirde, geçerli ve somut bir gerekçe olmaksızın dosyaya erişim olanağından yoksun bırakılan kişinin, özgürlüğünden mahrum bırakılmasını haklı göstermek için ileri sürülen iddialara ve delillere karşı tatmin edici şekilde itiraz etme imkânı fiilen ortadan kalkmaktadır. Mahkeme, bu tablonun Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrasında güvence altına alınan, tutulan kişinin yargı merciine başvuru hakkını doğrudan ve telafisi imkânsız biçimde ihlal ettiğine hükmederek, uygulamadaki matbu kısıtlama kararlarına karşı son derece güçlü bir emsal oluşturmuştur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, silahlı terör örgütünün medya yapılanmasına yönelik olarak yürütülen kapsamlı bir soruşturma çerçevesinde gözaltına alınmış ve akabinde sulh ceza hâkimliği tarafından örgüt üyeliği suçlamasıyla tutuklanarak ceza infaz kurumuna gönderilmiştir. Soruşturma süreci devam ederken Cumhuriyet Başsavcılığı, soruşturmanın amacının tehlikeye düşebileceği gerekçesini ileri sürerek dosya içeriğinin incelenmesinin ve dosyadaki belgelerden örnek alınmasının kısıtlanmasını talep etmiş, bu talep ilgili hâkimlikçe kabul edilerek dosyaya tamamen gizlilik kararı getirilmiştir. Başvurucu, kendisine yöneltilen suçlamaların somut dayanaklarını ve aleyhindeki mevcut delilleri öğrenemediği için tutuklamaya karşı etkili, sonuç alıcı bir savunma yapamadığını ve yasal itiraz hakkını gereği gibi kullanamadığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurucu, hem isnat edilen suçlamalar bakımından tutuklama tedbirinin hukuki olmadığını hem de savunma hazırlamak için hayati öneme sahip olan soruşturma dosyasına erişiminin haksız yere engellenmesi nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile adil yargılanma hakkının açıkça ihlal edildiğini iddia ederek tazminat talebinde bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı temel olarak Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrasında yer alan tutulan kişinin yargı merciine başvuru hakkı ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin ilgili hükümleri çerçevesinde ele alıp değerlendirmiştir. Anayasa'nın bu fıkrası, hürriyeti kısıtlanan her kişinin, makul ve kısa bir süre içinde durumu hakkında bir yargı merciince karar verilmesini ve bu kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde derhâl serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili makamlara başvurma hakkını anayasal bir temel hak olarak güvence altına almaktadır.

Ceza muhakemesi hukukumuzdaki dosya inceleme yetkisine dair temel kural, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 153 hükmünde ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Bu maddenin ikinci fıkrasına göre, müdafinin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise ancak Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Ancak Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, tutuklu yargılamalarda kişinin suç işlediğine dair kuvvetli şüphenin devam edip etmediğinin sağlıklı bir biçimde denetlenebilmesi için, tutuklu kişiye kendisine karşı yöneltilen suçlamaların dayanaklarına itiraz etme yönünde sadece kâğıt üzerinde değil, pratik ve gerçek bir fırsat sunulması yasal bir zorunluluktur.

Elbette tutuklu şüphelinin veya müdafinin soruşturma dosyasındaki tüm bilgi ve belgelere sınırsız bir erişim hakkı bulunmamaktadır. Soruşturmanın selameti, üçüncü kişilerin temel haklarını korumak, delillerin yok edilmesini, gizlenmesini veya değiştirilmesini önlemek, kamu menfaatini gözetmek veya devletin gizli kalması gereken belgelerini korumak gibi meşru amaçlarla erişime kısıtlama getirilebileceği hukuken kabul edilmektedir. Ancak hukukun genel ilkelerine göre bu kısıtlamanın söz konusu meşru amaçlar ışığında "kesinlikle gerekli" olması ve soruşturma makamlarınca somut olgulara dayalı yeterli bir gerekçeyle ortaya konulması mutlak bir zorunluluktur. Silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri uyarınca, dosyaya erişimin kısıtlanmasının savunma makamına getirdiği ağır zorlukların yargılama makamlarınca telafi edilmesi ve tutuklamanın hukukiliğinin tartışılmasına temel oluşturacak ana delillerin tutuklu kişi tarafından mutlaka incelenebilmesi adil bir yargılamanın vazgeçilmez unsurudur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun öncelikle tutuklamanın hukuki olmadığına ve kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine yönelik iddialarını derinlemesine incelemiştir. Soruşturma dosyasında yer alan tanık beyanları, aramalarda elde edilen fiziki ve dijital belgeler, iletişim dinlemeleri ve şüpheli şirketin örgütsel faaliyetlerine ilişkin yapılan somut tespitler ışığında, başvurucunun isnat edilen eylemleri işlediğine yönelik dosyada kuvvetli suç şüphesinin bulunduğuna kanaat getirilmiştir. Mahkeme, tutuklama tedbirinin orantısız veya keyfî olmadığı sonucuna vararak başvurucunun bu yöndeki şikâyetini açıkça dayanaktan yoksun bulmuş ve kabul edilemez olduğuna karar vermiştir.

Ancak, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması şikâyeti yönünden Mahkeme çok daha farklı bir tespitte bulunmuştur. Başsavcılığın talebi üzerine mahkemece 5271 sayılı Kanun m. 153 uyarınca kısıtlama (gizlilik) kararı verildiği sabittir. Bununla birlikte, gerek savcılık makamının talep yazısında gerekse sulh ceza hâkimliğinin kısıtlama kararında sadece "soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği" şeklindeki soyut kanuni ifadenin tekrarlandığı açıkça görülmüştür. Mahkeme, bu matbu ifadenin ötesine geçilmediğini, soruşturmanın amacının tehlikeye düşmesi ihtimalinin somut olayda tam olarak nasıl ve ne şekilde gerçekleşeceğine dair hiçbir belirleme ve somutlaştırma yapılmadığını vurgulamıştır.

Gerekçeli kararda, başvurucunun soruşturma belgelerine erişiminin, yürütülmekte olan söz konusu ceza soruşturmasını ne şekilde tehlikeye düşüreceğinin akla yatkın bir şekilde açıklanmamış olmasının, adil yargılanma ve hürriyet hakkı bağlamında çok ciddi bir usul eksikliği olduğu belirtilmiştir. Bu eksik durum, başvurucunun dosyaya erişim olanağından hukuken geçerli bir gerekçe olmaksızın yoksun bırakılmasına doğrudan yol açmıştır. Kısıtlama kararı nedeniyle başvurucu, özgürlüğünden mahrum bırakılarak tutuklanmasını haklı göstermek için ileri sürülen iddialara, gerekçelere ve temel delillere karşı savunma hazırlama ve tatmin edici şekilde itiraz etme imkânından tamamen mahrum bırakılmıştır. Bu bağlamda, ceza muhakemesinin temel direklerinden olan çelişmeli yargılama ve silahların eşitliği ilkeleri başvurucu aleyhine ağır biçimde zedelenmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve başvuruyu kabul etmiştir.