Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Sorgulanmayan tanık beyanı tek delil olamaz.
• Tanıkların duruşmada dinlenmemesi geçerli nedene dayanmalıdır.
• Belirleyici tanık beyanlarına dengeleyici güvenceler sağlanmalıdır.
• İfade tutanaklarının duruşmada okunması yeterli değildir.

Bu karar, ceza yargılamalarında adil yargılanma hakkının en temel yapı taşlarından biri olan tanık sorgulama hakkının ve doğrudan doğruyalık ilkesinin ne derece hayati bir öneme sahip olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, yargılama aşamasında sanığa aleyhindeki tanıkları sorgulama veya sorgulatma imkânı verilmemesinin, özellikle bu tanıkların beyanlarının mahkûmiyet hükmüne belirleyici ölçüde etki ettiği durumlarda, yargılamanın bütününün adil olma vasfını ortadan kaldıracağını vurgulamaktadır. Mahkemelerin, sadece soruşturma aşamasında kolluk veya savcılık huzurunda alınmış ifadeleri duruşmada okumakla yetinmesi, maddi gerçeğin ortaya çıkarılması amacına ve adil yargılanma standartlarına temelden aykırılık teşkil etmektedir. Hâkimin, tanığın beyanını verirken gösterdiği tepkileri bizzat gözlemlemesi, yalan söyleyip söylemediğini tartması ve savunma makamına bu beyanları çürütme fırsatı tanıması anayasal bir zorunluluktur.

Uygulamadaki emsal etkisi bakımından bu karar, özellikle terör suçları gibi ağır ceza gerektiren yargılamalarda mahkemelerin delil değerlendirme süreçlerine çok sıkı standartlar getirmektedir. Etkin pişmanlık hükümlerinden faydalanmak amacıyla verilen tanık ifadelerinin, başkaca somut ve kesin yan delillerle desteklenmediği hâllerde, mutlak surette duruşmada tartışılması gerektiği kurala bağlanmaktadır. Mahkemelerin, tanıkları bizzat mahkeme salonunda veya sesli ve görüntülü iletişim sistemleri aracılığıyla dinlemek için hiçbir makul çaba göstermemesi ve bu durumu geçerli bir hukuki gerekçeye dayandırmaması doğrudan ihlal sebebi sayılmaktadır. Dolayısıyla bu içtihat, alt derece mahkemelerine, tanık dinletme ve sorgulama usullerinde usul ekonomisi veya pratik zorluklar gibi mazeretlerin arkasına sığınmadan, sanığın savunma haklarını en üst düzeyde temin edecek dengeleyici mekanizmaları işletmeleri yönünde kesin bir hukuki rehber sunmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla yargılandığı davada hapis cezasına çarptırılmıştır. Soruşturma sürecinde başvurucu aleyhine delil olarak şifreli haberleşme programı kullandığı iddiası, kapatılan bir bankadaki hesap hareketleri ve başka soruşturmalarda etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanan üç farklı tanığın beyanları sunulmuştur. Yargılamayı yürüten ağır ceza mahkemesi, başvurucunun itirazlarına rağmen bu üç tanığı duruşmada bizzat veya sesli ve görüntülü iletişim sistemleri aracılığıyla dinlememiş, sadece soruşturma aşamasında verdikleri yazılı ifadeleri okumakla yetinmiştir. Başvurucu, aleyhine ifade veren tanıklarla yüzleşemediğini ve onlara soru soramadığını, bu durumun savunma hakkını ağır şekilde kısıtladığını belirterek karara itiraz etmiştir. İstinaf ve temyiz yollarından olumsuz sonuç alan başvurucu, aleyhindeki tanıkları sorgulama imkânından mahrum bırakıldığı ve adil yargılanma hakkının zedelendiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, tanık sorgulama hakkını Anayasa m.36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkının ayrılmaz bir parçası ve doğrudan doğruyalık ilkesinin zorunlu bir sonucu olarak değerlendirmektedir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.210 uyarınca, olayın delili bir tanığın açıklamalarından ibaret ise bu tanığın duruşmada mutlaka dinlenmesi yasal bir mecburiyettir. Daha önce yapılan dinleme sırasında düzenlenmiş tutanakların veya yazılı açıklamaların okunması, tanığın bizzat dinlenmesi yerine geçemez. Bu kural, sanığın, aleyhindeki tanıklarla yargılamayı yapacak ve hükmü verecek hâkim huzurunda yüz yüze gelmesini ve tanığın güvenilirliğinin test edilmesini amaçlamaktadır.

Anayasa Mahkemesi, somut bir yargılama öncesinde veya haricinde elde edilen tanık beyanlarının delil olarak kabulünün yargılamanın adilliğine zarar verip vermediğini değerlendirmek için üç aşamalı bir test uygulamaktadır. Birinci aşamada, tanığın mahkemede hazır edilmemesinin geçerli ve hukuki bir nedeninin bulunup bulunmadığına bakılır. Geçerli bir nedenin ortaya konulamaması tek başına ihlal sayılmasa da önemli bir eksikliktir. İkinci aşamada, sanığın sorgulama imkânı bulamadığı tanık tarafından verilen beyanın, mahkûmiyet kararının dayandığı tek veya belirleyici delil olup olmadığı incelenir. Yargıtay içtihatlarına göre, şifreli haberleşme programı iletişim verilerinin veya banka hesap hareketlerinin tek başına yeterli görülmediği durumlarda, tanık beyanları belirleyici delil konumuna yükselmektedir. Üçüncü ve son aşamada ise, sorgulanmayan tanığın beyanı belirleyici delil niteliğindeyse, savunma tarafının maruz kaldığı bu dezavantajlı durumu telafi etmek amacıyla yeterli düzeyde karşı dengeleyici güvenceler sağlayan bir usulün yürütülüp yürütülmediği değerlendirilir. Dengeleyici güvencelerin sağlanmadığı durumlarda yargılamanın hakkaniyeti zedelenmiş kabul edilir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken ilk derece mahkemesinin başvurucu aleyhine beyanda bulunan tanıkları duruşmada hazır etmediğini ve bu durumun geçerli bir nedene dayandırılmadığını tespit etmiştir. Mahkeme, tanıkların bizzat duruşmada dinlenmesi için hiçbir çaba göstermemiş, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine rağmen iletişim teknikleri aracılığıyla dahi dinleme yoluna gitmemiştir. Tanıkların yalnızca soruşturma aşamasında verdikleri yazılı ifadelerin duruşmada okunmasıyla yetinilmiştir. Bu durum, başvurucunun tanıkları sorgulama ve beyanlarındaki olası çelişkileri ortaya çıkarma imkânını tamamen elinden almıştır.

Yerel mahkeme, başvurucunun mahkûmiyet kararını şifreli haberleşme programı kullanımına ilişkin genel iletişim kayıtları, banka hesap hareketleri ve sorgulama imkânı tanınmayan tanıkların beyanlarına dayandırmıştır. Ancak yerleşik yargısal içtihatlar uyarınca, içeriği tespit edilemeyen iletişim kayıtları veya olağan bankacılık işlemleri, terör örgütü üyeliği suçlaması açısından tek başına kesin delil olarak kabul edilmemektedir. Bu çerçevede, etkin pişmanlık hükümlerinden faydalanan tanıkların verdikleri ifadeler, mahkûmiyet kararına götüren süreçte tek olmasa bile belirleyici nitelikte delil olarak öne çıkmıştır. Hükme esas alınan bu belirleyici delillerin mahkeme huzurunda tartışılmaması, yargılamanın temel ilkelerinden olan doğrudan doğruyalık prensibine açıkça aykırılık oluşturmaktadır.

Anayasa Mahkemesi, tanıkların beyanları alınırken başvurucunun hazır bulunmadığını, tanıkların sorulara verdikleri tepkilerin mahkeme heyeti tarafından doğrudan gözlemlenemediğini vurgulamıştır. Savunma tarafı, aleyhe olan bu tanık beyanlarının doğruluğunu ve güvenilirliğini test etme fırsatından mahrum bırakılmış ve iddia makamı karşısında ciddi şekilde dezavantajlı bir konuma düşürülmüştür. Üstelik mahkeme, başvurucunun maruz kaldığı bu dezavantajlı durumu telafi edebilecek herhangi bir dengeleyici güvence mekanizması da işletmemiştir. Tanıkların hiçbir şekilde dinlenmemesi ve sadece yazılı tutanakların hükme esas alınması, yargılamanın hakkaniyetini bütünüyle zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki tanık sorgulama hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.