Anayasa Mahkemesi Yağmur Dönmez ve Diğerleri Kararı 2020/26124 B.

Bu karar, kamu görevlilerinin sendikal faaliyetleri kapsamında katıldıkları barışçıl eylemler nedeniyle disiplin cezası ile cezalandırılmalarının, sendika hakkına ölçüsüz bir müdahale teşkil ettiğini hukuken ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, memurların üyesi oldukları sendikanın çağrısıyla gerçekleştirdikleri protesto eylemlerinin, doğrudan kamu hizmetinin işleyişini sekteye uğratmadığı ve barışçıl nitelikte olduğu sürece salt memuriyet statüsü gerekçe gösterilerek cezalandırılamayacağını vurgulamıştır. İdarenin ve derece mahkemelerinin, salt bir eylemin sendika kararına dayanmasını yeterli görmeyerek, bu eylemin kamu görevlisinin statü hukukundan kaynaklanan ödevleriyle nasıl çeliştiğini ve kamu hizmetini nasıl aksattığını somut delillerle ispatlaması gerektiği belirtilmiştir.

Benzer davalar açısından bu karar, idari makamların ve mahkemelerin kamu görevlilerine yönelik disiplin soruşturmalarında uygulayacakları anayasal standartları yeniden şekillendirecek güçlü bir emsal etkisine sahiptir. Karar, öğle arası gibi mesai dışı sayılabilecek zaman dilimlerinde ve asli hizmeti hiçbir şekilde aksatmadan yapılan sendikal eylemlerin sırf kurumsal huzuru bozduğu gibi soyut gerekçelerle cezalandırılamayacağını açıkça içtihat etmektedir. Böylece, kamu görevlilerinin örgütlenme ve sendikal haklarını özgürce kullanırken idarenin keyfi ve orantısız müdahalelerine karşı güvence altına alınması pekiştirilmiş, mahkemelerin hak dengesi testini çok daha titiz ve somut gerekçelere dayalı olarak yapması gerektiği temel bir ilke haline getirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünde çalışan ve aynı zamanda bir kamu çalışanları sendikasına üye olan başvurucuların, işten çıkarılan mesai arkadaşlarına destek vermek amacıyla kurum yemekhanesinde düzenlenen kısa süreli bir veda ve protesto etkinliğine katılmaları üzerine başlamıştır. Başvurucular, bu eylemleri nedeniyle memurun itibar ve güven duygusunu sarsacak nitelikte davranışlarda bulunmak suçlamasıyla kınama cezası almışlardır. Aldıkları disiplin cezasının haksız olduğunu düşünen başvurucular, cezanın iptali için idare mahkemesine dava açmışlardır. Ancak mahkemeler, eylemin sendika hakkı kapsamında kalmadığını ve kurumun huzurunu bozduğunu belirterek davaları reddetmiştir. Bunun üzerine başvurucular, sendika kararına uyarak katıldıkları barışçıl bir etkinlik yüzünden cezalandırılmalarının temel haklarını ihlal ettiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa'nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkı ilkelerine dayanmıştır. Kamu görevlileri sendikalarının üyelerinin çalışma şartları, iş güvenlikleri, yükümlülükleri ve sosyal menfaatleri gibi konuları savunmasının sendikal hakkın çekirdek faaliyet alanını oluşturduğu ifade edilmiştir. Somut uyuşmazlıkta idarece uygulanan kınama disiplin cezasının yasal dayanağını oluşturan kural, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.125/1-B-d hükmüdür. İlgili madde, hizmet dışında devlet memurunun itibar ve güven duygusunu sarsacak nitelikte davranışlarda bulunmayı disiplin cezası ile yaptırıma bağlamıştır.

Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, bir eylemin sadece sendika kararına dayanması o eylemi tek başına mutlak surette hukuka uygun kılmaz. Kamu görevlilerinin tabi oldukları statü hukuku, onlara kamu hizmetinin sürekli, tarafsız ve düzenli bir şekilde işlemesini sağlama yükümlülüğü getirir. Bu nedenle, bir fiil sendikal amaçla yapılmış olsa bile, kişilerin sendika hakkını kullanması ile idarenin kamu hizmetini etkin ve düzenli yürütme menfaati arasında her olayda adil bir denge kurulmalıdır.

Anayasa Mahkemesi, bu denge kurulurken temel hak ve özgürlüklere yapılacak müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun kabul edilebilmesi için zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması ve mutlaka orantılı olması gerektiğini ilke olarak belirlemiştir. Yargı mercileri, disiplin cezalarının hukuka uygunluğunu denetlerken, gerçekleştirilen eylemin niteliğini, kamu hizmetinin fiilen aksayıp aksamadığını ve eylemin bizzat kamu görevlisine duyulan güveni nasıl zedelediğini somut olay bağlamında ilgili ve yeterli gerekçelerle ortaya koymak zorundadır. Söz konusu sınırlamanın orantılılığı tespit edilirken, verilen cezanın türü, ağırlığı ve memurun mesleki kariyeri üzerindeki potansiyel etkileri detaylı bir biçimde birlikte değerlendirilmelidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı detaylıca incelerken başvurucuların üyesi oldukları sendikanın çağrısı üzerine, olağanüstü hal kararnamesiyle kamu görevinden çıkarılan çalışma arkadaşlarına destek olmak ve süreci protesto etmek amacıyla öğle arası saatinde yemekhanede düzenlenen eyleme katıldıklarını tespitilmiştir. Söz konusu eylemin, doğrudan sendika üyelerinin iş güvenliği ve çalışma koşulları ile güçlü bir bağlantısı olduğu, dolayısıyla sendikal hakkın en temel koruma kalkanı olan çekirdek alanı içinde kaldığı açıkça anlaşılmıştır.

İdare, yapılan eylemin devlet memuruna duyulan güven ve itibarı sarstığı gerekçesiyle başvurucuları kınama cezasıyla cezalandırmış, derece mahkemeleri de tesis edilen bu idari işlemi hukuka uygun bularak açılan iptal davalarını reddetmiştir. Ancak Anayasa Mahkemesi, protesto eyleminin öğle yemeği servisi sırasında ve kurum güvenlik görevlileri nezaretinde gerçekleştirildiğine, son derece olaysız bir şekilde sona erdiğine ve hiçbir şekilde yemek servisinin kesintiye uğramadığına özellikle dikkat çekmiştir. Bu nesnel durum, idarenin yapılan eylemi kurumun işleyişine gerçek bir tehdit olarak algılamadığını açıkça göstermektedir. Ayrıca, idari ve yargısal merciler tarafından, başvurucuların sadece slogan atmak veya ellerinde döviz taşımak şeklindeki barışçıl katılımlarının, memuriyetin gerektirdiği itibarı ne şekilde sarstığına veya kamu hizmetinin görülmesini nasıl olumsuz etkilediğine dair tatmin edici, somut ve durumla ilgili hiçbir hukuki açıklama yapılmamıştır.

Yüksek Mahkeme, yalnızca soyut gerekçelerle disiplin cezası uygulanmasının, anayasal güvence altındaki sendika hakkının özüne müdahale niteliği taşıdığını ve bu tür barışçıl toplantıların engellenmesinin demokratik toplumda zorunlu bir ihtiyaca karşılık gelmediğini saptamıştır. Derece mahkemelerinin, başvurucuların cezalandırılmasını gerektiren meşru ve hukuki bir amacı ilgili ve yeterli bir gerekçeyle ortaya koyamadığı net bir şekilde anlaşıldığından, söz konusu disiplin müdahalesi ölçüsüz ve orantısız bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucuların sendika hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.