Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• HAGB kararlarında usuli güvenceler tam olarak sağlanmalıdır.
• İtiraz mercileri kararlarında yeterli ve somut gerekçe sunmalıdır.
• Şekli ve soyut gerekçelerle itirazın reddi hak ihlalidir.
• HAGB kararları itiraz mercii tarafından esastan denetlenmelidir.

Bu karar, ceza yargılamalarında sıklıkla başvurulan hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kurumunun uygulanma biçimine ve bu kararlara karşı yapılan itirazların denetim usulüne yönelik çok önemli bir hukuki ikaz niteliği taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, sanıkların irade beyanlarının alınış usulündeki güvence eksikliklerine ve ilk derece mahkemelerinin yalnızca yasa metnini tekrar eden soyut gerekçelerle HAGB kararı vermesine karşı net bir duruş sergilemektedir. Özellikle itiraz mercilerinin, davayla doğrudan ilgili iddia ve delilleri esastan değerlendirmek yerine yalnızca şekli şartların oluşup oluşmadığına bakarak matbu gerekçelerle ret kararı vermesinin adil yargılanma hakkını zedelediği açıkça ortaya konulmuştur. Buna ek olarak, hukuk sistemimizdeki temel güvencelerin yargı eliyle nasıl korunması gerektiği bir kez daha hatırlatılmıştır.

Benzer davalar açısından bu kararın emsal etkisi son derece büyüktür. Zira mahkemelerin ve itiraz mercilerinin, HAGB kararlarına karşı yapılan itirazları salt bir formalite olarak ele alma alışkanlıklarına kesin olarak son vermeleri gerektiği bir kez daha teyit edilmiştir. Nitekim Anayasa Mahkemesinin daha önce ilgili yasa hükümlerini anayasaya aykırılık sebebiyle iptal ettiği sürece de atıf yapılarak, yasal dayanağı ortadan kalkan ve etkili bir hukuki denetim yolu sunmayan bu uygulamanın adil yargılanma hakkının temel güvencelerini ihlal ettiği güçlü bir şekilde tescillenmiştir. Uygulamada bu karar, mahkemelerin itiraz denetimlerini artık esasa girerek, çatışan tüm menfaatleri hassasiyetle dengeleyerek ve somut, doyurucu gerekçeler üreterek yapmalarını zorunlu kılan tartışmasız bir içtihat niteliğindedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Serdar Öztürk ve diğer başvurucular hakkında çeşitli suçlamalarla ceza davaları açılmış ve yargılamalar sonucunda mahkemeler tarafından mahkûmiyet kararları verilmiştir. Ancak mahkemeler, verdikleri bu cezalar için hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına (HAGB) hükmetmişlerdir. Başvurucular, haklarındaki isnatların tam olarak araştırılmadığını, eksik inceleme ve varsayımlarla cezalandırıldıklarını savunarak verilen HAGB kararlarına üst mahkemeler nezdinde itiraz etmişlerdir. Bununla birlikte, itirazı inceleyen merciler, başvurucuların esasa yönelik iddialarını, talep ettikleri delil veya tanık incelemelerini hiç dikkate almadan, yalnızca yasal şartların kâğıt üzerinde oluştuğunu belirten basmakalıp ve tek cümlelik gerekçelerle itirazları reddetmiştir. Bunun üzerine başvurucular, itiraz yollarının etkisiz bırakıldığını, savunma haklarının ellerinden alındığını ve kendilerini haklı çıkaracak delillerin değerlendirilmediğini belirterek adil yargılanma haklarının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın temelinde, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.231 kapsamında düzenlenen hükmün açıklanmasının geri bırakılması kurumu ve bu kuruma karşı öngörülen kanun yollarının işleyiş biçimi yatmaktadır. Ceza yargılamasında adil yargılanma hakkı, Anayasa'nın 36. maddesi ile güvence altına alınmış olup, bu hak; gerekçeli karar hakkını, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini de doğrudan kapsamaktadır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, iddia makamı karşısında sanığın dezavantajlı duruma düşürülmemesi ve savunma için gerekli usuli güvencelerin tam olarak sağlanması şarttır. HAGB kurumu, sanık hakkında verilen mahkûmiyetin belirli bir denetim süresi boyunca hukuki sonuç doğurmamasına yönelik istisnai bir uygulama olsa da, sanığın bu kararı kabule ilişkin iradesinin sağlıklı bir usulle alınması ve suçun sübutuna dair ciddi, somut delillere dayanılması hukukun vazgeçilmez bir gereğidir. Anayasa Mahkemesinin yakın tarihli içtihatlarında ve doğrudan bu kuruma yönelik iptal kararlarında altı çizildiği üzere, 5271 sayılı Kanun m.231/12 uyarınca yapılan itiraz incelemelerinin sadece şekli bir evrak denetiminden ibaret olmaması zorunludur. İtiraz mercilerinin, başvurucuların esasa yönelik iddia ve delillerini özenle dikkate alması, çatışan menfaatleri adil bir biçimde dengelemesi ve temel haklara yönelik müdahalenin ölçülülüğünü denetlemesi gerekmektedir. Aksi takdirde, yalnızca ilk derece mahkemesi kararında hukuka aykırılık bulunmadığını belirten basmakalıp ve soyut gerekçelerle verilen ret kararları, kişilerin hak arama hürriyetini, kanun yolu güvencesini ve nihayetinde adil yargılanma hakkını işlevsiz bırakmaktadır. Yüksek Mahkeme, temel hak ve özgürlüklere yapılan müdahalelerin giderilebilmesi için etkili bir denetim yolunun işletilmesini hukuki güvenliğin temel bir parçası olarak kabul etmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucular hakkında verilen hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararlarını ve bu kararlara karşı yapılan itiraz süreçlerini detaylı bir biçimde incelemiştir. Yapılan değerlendirmede, ilk derece mahkemeleri tarafından verilen kararların çoğunlukla sadece kanun hükmünün veya isnat edilen eylemin tekrarından ibaret olduğu, yargılamanın esasına ve delillerin toplanmasına ilişkin yeterli ve tatmin edici bir gerekçe sunulmadığı tespit edilmiştir. Başvurucuların tanık dinletme, ek delil sunma ve iddialarını ispatlama yönündeki taleplerinin ya tamamen yanıtsız bırakıldığı ya da haksız biçimde reddedildiği görülmüştür. Bu durum, savunma makamının sahip olduğu anayasal güvencelerin zedelendiğini ve başvurucuların iddia makamı karşısında dezavantajlı bir konuma düşürüldüğünü göstermektedir.

Bunun yanı sıra, itiraz mercilerinin tutumu da adil yargılanma hakkı açısından sorunlu bulunmuştur. İtirazı inceleyen mahkemeler, uyuşmazlığın esasına girerek başvurucuların itiraz nedenlerini somut olarak değerlendirmek yerine, tamamen dosya üzerinden ve yeknesak bir yaklaşımla karar vermişlerdir. "Kararda hukuka aykırılık bulunmadığı" şeklinde tek bir cümleden oluşan şekli ve matbu gerekçelerle itirazların reddedilmesi, Anayasa Mahkemesi tarafından etkili bir hukuki denetim yoksunluğu olarak nitelendirilmiştir.

Anayasa Mahkemesi, daha önceki emsal kararlarında ve ilgili kanun maddesine yönelik olarak verdiği iptal kararlarında ortaya koyduğu ilkeleri hatırlatarak, mevcut HAGB uygulamasının sanıklara anayasal standartlarda bir usuli güvence sağlamadığını, itiraz mercilerinin sistemsel olarak esasa dair etkili bir inceleme yükümlülüğünü yerine getirmediklerini vurgulamıştır. Tüm bu eksiklikler ışığında yargılama sürecinin bir bütün olarak adil yargılanma güvencelerini taşımadığı açıkça anlaşılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.