Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Recep Oruç | 2021/29033 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Sendikal çekirdek alan dışındaki eylemler toplantı hakkıdır.
• Disiplin cezalarında eylem ve kural ilişkisi kurulmalıdır.
• Gerekçesiz müdahaleler anayasal hakları ihlal eder.
• İfade özgürlüğü demokratik toplumun temel değeridir.

Bu karar hukuken, kamu görevlilerine verilen disiplin cezalarının, uygulanan disiplin kuralı ile gerçekleştirilen eylem arasında açık, objektif ve anlaşılır bir illiyet bağı kurularak verilmesi gerektiğini kesin biçimde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, kamu görevlilerinin sadece kamu görevi hakkındaki konularda basına izinsiz demeç vermesini yasaklayan kuralın, memurun kendi mesleki göreviyle hiçbir ilgisi bulunmayan genel, toplumsal ve siyasi nitelikli bir basın açıklamasına katılmasını cezalandırmak amacıyla keyfî veya genişletici bir şekilde uygulanamayacağını vurgulamıştır. Yargı mercilerinin, temel haklara yapılan müdahaleleri denetlerken zorunlu toplumsal ihtiyacı ilgili ve yeterli bir gerekçeyle gösterme yükümlülüğü bulunmaktadır. Mahkemelerin kural ile fiil arasındaki bağın koptuğu durumlarda verdikleri ret kararları doğrudan hak ihlali doğurmaktadır.

Benzer davalarda emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bakımından bu karar, memurların ve sendika üyelerinin katıldıkları barışçıl eylemlerin sınırlarını netleştirmektedir. Karar, sendikaların sağlık, çalışma koşulları ve özlük hakları gibi çekirdek faaliyet alanları dışında kalan genel toplumsal olaylara ilişkin basın açıklamalarına katılımın doğrudan sendikal haklar çerçevesinde değil, toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı kapsamında korunacağını hüküm altına almaktadır. İdarelerin, salt eleştirel bir eyleme katılımı gerekçe göstererek, mevzuattaki ilgisiz kuralları zorlama yoluyla kamu görevlileri üzerinde caydırıcı etki yaratacak ölçüsüz disiplin cezaları vermesinin anayasal hak ihlali doğuracağı kati bir dille ifade edilmiştir. Bu durum, kamu makamlarının disiplin hukuku araçlarını barışçıl temel hakları bastırmak için kullanamayacağına dair çok güçlü bir hukuki güvence sunmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Diyarbakır'da bir devlet hastanesinde psikolog olarak görev yapan ve aynı zamanda Sağlık Sosyal Hizmet Emekçileri Sendikası (SES) şube eş başkanı olan başvurucu, sendikasının aldığı karar doğrultusunda sivil toplum örgütleri tarafından düzenlenen bir basın açıklamasına katılmıştır. Afrin'e yönelik askerî operasyonların eleştirildiği bu toplantının sonuç bildirgesini sendika adına imzalamıştır. İdare, başvurucunun bu eylemini "yetkili olmadığı hâlde basına, haber ajanslarına veya radyo ve televizyon kurumlarına bilgi veya demeç vermek" kapsamında değerlendirerek kendisine kınama disiplin cezası vermiştir. Başvurucu, bu haksız cezanın iptali talebiyle idare mahkemesine dava açmıştır. İlk derece mahkemesi cezayı iptal etmiş ancak istinaf incelemesinde bölge idare mahkemesi, açıklamanın siyasi içerikli olduğu gerekçesiyle iptal kararını kaldırarak davayı reddetmiştir. Bunun üzerine başvurucu, adil yargılanma hakkı ile toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı öncelikle Anayasa'nın 34. maddesinde güvence altına alınan toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı kapsamında incelemiştir. Bu hak, bireylerin ortak fikirlerini şiddete başvurmayan barışçıl yöntemlerle savunmak ve başkalarına duyurmak için bir araya gelebilme imkânını koruyan, demokratik ve çoğulcu toplumun en temel değerlerinden biridir. İfade özgürlüğünün özel bir biçimi olan bu hakkın kullanılmasına yönelik müdahaleler, ancak Anayasa'nın 34. maddesinde belirtilen meşru amaçlarla ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olarak yapılabilir.

Uyuşmazlıkta idare, disiplin cezasını 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.15 hükmünde yer alan devlet memurlarının kamu görevleri hakkında basına izinsiz bilgi veremeyeceği kuralına ve bu kurala aykırılık hâlinde kınama cezası öngören 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.125 hükmüne dayandırmıştır. Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, kamu görevlileri de diğer bireyler gibi ifade özgürlüğüne ve toplantı hakkına sahiptir. Memurlara yönelik idari müdahalelerin ve disiplin yaptırımlarının, zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması, orantılı olması ve kamu makamları ile derece mahkemeleri tarafından ilgili ve yeterli gerekçelerle ortaya konulması gerekmektedir.

Eylemin sendikal faaliyet olup olmadığı hususunda ise yerleşik içtihat prensipleri gereğince, kamu görevlileri sendikalarının üyelerinin çalışma koşulları, yükümlülükleri ve iş güvenlikleri gibi konular "çekirdek faaliyet alanı" olarak nitelendirilmektedir. Çekirdek faaliyet alanı dışında kalan genel toplumsal ve siyasi meselelere ilişkin eylemlere katılım, sendika hakkı kapsamında değil doğrudan toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı güvenceleri altında değerlendirilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda başvurucu, sendika kararı üzerine askerî bir operasyonu protesto etmek amacıyla düzenlenen toplantıya katılarak sonuç bildirgesini imzalamıştır. İdare, başvurucuyu "yetkili olmadığı hâlde basına bilgi veya demeç vermek" disiplin suçu ile cezalandırmıştır. İlk derece mahkemesi, basın açıklamasının başvurucunun yürüttüğü kamu göreviyle (psikologluk mesleğiyle) bir ilgisi bulunmadığını tespit ederek cezayı iptal etmiştir. Ancak bölge idare mahkemesi, açıklamanın sendikal faaliyet kapsamında kalmadığı, askerî harekâta karşı olduğu ve siyasi içerik taşıdığı gerekçesiyle cezayı hukuka uygun bularak davayı kesin olarak reddetmiştir.

Anayasa Mahkemesi, bölge idare mahkemesinin ve idarenin, başvuru konusu eylem ile uygulanan disiplin kuralı arasında nasıl bir objektif ilişki kurduğunu açıklamadığını tespit etmiştir. Kural, memurun "kamu görevi hakkında" demeç vermesini yasaklarken, başvurucunun eylemi kendi kamu göreviyle ilgisi olmayan genel siyasi bir basın açıklamasına katılmaktan ibarettir. İdare ve istinaf mahkemesi, eylem ile uygulanan kural arasında açık, net ve anlaşılır nitelikte bir ilişkinin varlığını gösterememiştir. Bu durum, uygulanan cezanın tipikliğe uygun olmadığını ve zorunlu toplumsal bir ihtiyaca karşılık geldiğinin ilgili ve yeterli bir gerekçeyle ortaya konulamadığını ispatlamaktadır.

Ayrıca, ilgili ve yeterli gerekçelerden yoksun biçimde tesis edilen bu disiplin cezasının, başvurucunun toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı üzerinde ciddi bir caydırıcı etki oluşturduğu ve dolayısıyla müdahalenin orantılı olmadığı sonucuna varılmıştır. Kamu görevlilerinin barışçıl nitelikteki toplantılara katılımlarının salt siyasi içerikli olduğu gerekçesiyle ve ilgisiz disiplin kuralları zorlanarak cezalandırılması demokratik toplum düzeniyle bağdaşmamaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olmayan müdahale nedeniyle toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.