Anayasa Mahkemesi Meral Gençtürk Kararı 2020/15832 B.

Bu karar, kamu görevlilerinin üyesi oldukları sendikaların eylem kararlarına uymalarının anayasal bir hak olduğunu ve salt bu nedenle disiplin cezası verilemeyeceğini net bir biçimde ortaya koymaktadır. Kamu çalışanlarının, çalışma şartlarını etkileyen idari işlemlere karşı sendikal örgütlenme çatısı altında barışçıl tepki göstermeleri, örgütlenme özgürlüğünün çekirdek alanında yer almaktadır. Anayasa Mahkemesi, bu eylemlerin yalnızca şekli bir görevi aksatma veya disiplinsizlik olarak nitelendirilemeyeceğini, olayın sendikal boyutunun idare ve derece mahkemelerince mutlaka tartışılması gerektiğini hukuken tescillemiştir.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi son derece belirleyicidir. Karar, sendika kararına uyarak göreve gitmeme veya belirli bir görevi ifa etmeme gibi eylemlere katılan memurlar hakkında yürütülecek disiplin soruşturmalarında idareye ve yargı mercilerine ciddi bir gerekçelendirme yükümlülüğü getirmektedir. Mahkemeler artık sadece yasalardaki disiplin kurallarının ihlal edilip edilmediğine değil, bu ihlalin ardındaki sendikal saikin demokratik toplum düzenindeki yerine de bakmak zorundadır. Ayrıca, aynı olayda sorumluluğu olabilecek diğer görevlilere yaptırım uygulanmazken sadece sendikal eyleme katılan çalışana ceza verilmesinin eşitlik ve sendika hakkı bağlamında ağır bir hukuka aykırılık oluşturacağı tüm idari ve yargısal pratikler için bağlayıcı bir ilke hâline gelmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Meral Gençtürk, İzmir ilinde bir ilkokulda rehberlik öğretmeni olarak görev yapmakta olup aynı zamanda EĞİTİM-İŞ sendikasının üyesidir. Millî Eğitim Bakanlığı tarafından yayımlanan yeni bir yönetmelikle rehberlik öğretmenlerine nöbet tutma görevi getirilmiştir. Bu düzenleme üzerine üyesi olduğu sendika, üyelerinin nöbet görevlerini yerine getirmemesi yönünde bir eylem kararı almış, başvurucu da bu karara uyacağını okul idaresine bir dilekçe ile önceden bildirmiştir.

Olay günü kendisine verilen nöbet görevini sendika kararı doğrultusunda yerine getirmediği esnada, okul bahçesinde bir öğrenci yaralanmıştır. Yaşanan bu yaralanma olayı sonrasında başlatılan idari soruşturmada, aynı yerde nöbetçi olan diğer öğretmene herhangi bir disiplin yaptırımı uygulanmazken, başvurucuya nöbet yerinde bulunmadığı gerekçesiyle kınama cezası verilmiştir. Başvurucu, verilen kınama cezasının haksız olduğunu ve sendikal eylem hakkının engellendiğini belirterek iptal davası açmıştır. İdare mahkemesi ve istinaf merciinin bu davayı reddetmesi üzerine konu Anayasa Mahkemesine taşınmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken özellikle kamu görevlilerinin sendikal haklarına ilişkin temel anayasal ve yasal kuralları merkeze almıştır. Uyuşmazlığın temel dayanağı olan Anayasa m. 51 hükmü, çalışanların ve işverenlerin üyelerinin çalışma ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme haklarını güvence altına almaktadır.

İdarenin disiplin cezasına dayanak yaptığı kural ise 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m. 125 hükmünde yer alan disiplin yaptırımlarıdır. İlgili kanunun birinci fıkrasının (B) bendinin (a) alt bendine göre, verilen emir ve görevlerin tam ve zamanında yapılmasında kusurlu davranmak kınama cezasını gerektiren fiiller arasında sayılmıştır. Derece mahkemeleri, idarenin bu kanun maddesine dayanan işlemini salt şekli bir görev ihmali olarak değerlendirmiştir.

Bununla birlikte, anayasal içtihat prensipleri gereğince, kamu görevlileri sendikalarının üyelerinin çalışma hayatını doğrudan etkileyen konularda aldığı kararlara uyulması, sendikal faaliyetin çekirdek alanını oluşturur. Temel hak ve özgürlüklere yönelik bir müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun kabul edilebilmesi için zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması ve orantılı olması gerekmektedir. Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, sendikal haklara yapılan müdahalelerde idare ve derece mahkemeleri, uygulanan disiplin cezasının haklılığını objektif bir biçimde ortaya koymalı ve sübjektif yorumlardan kaçınmalıdır. Aksi takdirde, idarenin verdiği görevi yerine getirmeme fiili doğrudan disiplin yaptırımı ile cezalandırıldığında, sendikal örgütlenme ve eylem hakkı işlevsiz hâle gelecektir. Mahkemelerin bu tür uyuşmazlıklarda sadece mevzuata şekli bir aykırılık olup olmadığına değil, fiilin sendikal bir hak kullanımı kapsamında kalıp kalmadığına odaklanması yerleşik içtihatların ve hukukun temel bir gereğidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken başvurucunun eyleminin anayasal bir hakkın kullanımı olup olmadığını ve uygulanan disiplin cezasının orantılılığını titizlikle değerlendirmiştir. Mahkeme, öncelikle başvurucunun nöbet tutmama fiilinin bireysel bir keyfiyetten değil, üyesi olduğu sendikanın aldığı genel bir eylem kararından kaynaklandığını tespit etmiştir. Bu durum, başvurucunun eyleminin sendikal hakların koruması altında olduğunu göstermektedir.

Somut olayda, başvurucu sendika kararı gereğince nöbet tutmayacağını önceden okul idaresine yazılı olarak bildirmiş, idare de bu durumu gözeterek ilgili nöbet alanına mutat uygulamanın aksine fazladan bir öğretmen daha görevlendirmiştir. Olay günü meydana gelen öğrenci yaralanması ile ilgili olarak başlatılan soruşturmada, fiilen nöbet yerinde bulunan diğer öğretmene herhangi bir sorumluluk yüklenmemiş ve ceza verilmemiştir. Buna karşılık başvurucu, yaralanma olayından ziyade nöbet görevine gelmemesi nedeniyle kınama cezası ile tecziye edilmiştir. Derece mahkemeleri ise başvurucunun davasını reddederken, eylemin sendikal bir faaliyet olduğunu şeklen kabul etmekle birlikte, öğrencilerin denetimden mahrum bırakılmasını ölçüsüz bulmuş ve disiplin cezasını hukuka uygun saymıştır.

Ancak Yüksek Mahkeme, derece mahkemelerinin bu değerlendirmesini eksik ve yetersiz bulmuştur. Mahkemeler, başvurucunun nöbet tutmama gerekçelerini, daha önceden idareyi bilgilendirmesini ve idarenin buna karşılık aldığı önlemleri karar gerekçelerinde tartışmamıştır. Aynı olayda diğer öğretmene ceza verilmezken yalnızca başvurucunun cezalandırılmasının sendikal hakların kullanımı bağlamında doğurduğu çelişki yargısal denetim aşamasında giderilememiştir. Bu eksik değerlendirmeler, başvurucunun sendikal hakkına yapılan müdahalenin demokratik toplum düzeninde gerekli olduğu yönündeki zorunluluğun ilgili ve yeterli gerekçelerle ortaya konulamadığını göstermektedir. Şekli bir yaklaşım sergilenerek salt göreve devamsızlık üzerinden idari ceza verilmesi, sendikal eylem hakkının özüne dokunmaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun sendika hakkına yapılan müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uymadığı yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.