Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Sendika hakkı anayasal güvence altındadır.
• Barışçıl eylemlere verilen cezalar caydırıcı etki yaratır.
• Kamu düzeni bozulmadan idari yaptırım uygulanamaz.
• Şablon gerekçelerle sürekli yasaklama kararı verilemez.

Bu karar, sendikal faaliyetler kapsamında düzenlenen barışçıl toplantı ve basın açıklamalarına yönelik uygulanan idari para cezalarının, sendika hakkına ölçüsüz bir müdahale teşkil ettiğini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, mülki idare amirlikleri tarafından genel ve soyut gerekçelerle alınan, birbirini izleyen sürekli yasaklama kararlarının, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin kullanımını imkânsız hâle getirmemesi gerektiğini önemle vurgulamıştır. Toplumun genelini ilgilendiren barışçıl bir şekilde tamamlanan ve kamu düzenini veya güvenliğini bozduğuna dair herhangi bir somut delil ya da tehlike bulunmayan eylemlere, yalnızca izinsiz olduğu gerekçesiyle idari ceza kesilmesi anayasal düzende hukuka aykırı bulunmuştur.

Emsal niteliğindeki bu yargı kararı, mülki idare amirliklerinin toplantı ve gösteri yürüyüşü yasaklama yetkilerinin sınırlarını belirlemesi ve bu yetkinin keyfi kullanımını engellemesi açısından büyük bir hukuki öneme sahiptir. Yargı mercilerinin, idari yaptırımları denetlerken kamu düzeninin gerçek manada bozulup bozulmadığını titizlikle araştırması ve kararlarını mutlaka ilgili ve yeterli gerekçelerle temellendirmesi gerektiği bir kez daha teyit edilmiştir. Benzer uyuşmazlıklarda, idarenin salt emre aykırılık gerekçesiyle kestiği cezaların, birey ile idare arasında yarışan haklar bağlamında adil bir denge kurulmadan sulh ceza hâkimliklerince doğrudan onaylanamayacağı güçlü bir anayasal içtihat hâline getirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Hakkâri Valiliği, çeşitli güvenlik gerekçeleriyle il genelinde tüm etkinlik ve eylemleri on beş gün süreyle yasaklamıştır. Bu yasak kararının yürürlükte olduğu dönemde, Kamu Emekçileri Sendikaları Konfederasyonuna (KESK) bağlı Sağlık ve Sosyal Hizmet Emekçileri Sendikası (SES), sağlık çalışanlarının mali ve özlük haklarının iyileştirilmesine yönelik meclisteki düzenlemeyi yetersiz bularak iş bırakma ve kurum önlerinde basın açıklaması yapma kararı almıştır. Sendika yöneticisi ve üyesi olan başvurucular, hastane bahçesinde toplanarak sadece hekimlere yapılan maaş düzenlemesini protesto etmek amacıyla barışçıl bir basın açıklaması düzenlemiştir. Eylemin ardından kolluk kuvvetlerinin açık kaynak araştırmasıyla tespit ettiği başvuruculara, valiliğin yasaklama kararına uymadıkları gerekçesiyle idari para cezası kesilmiştir. Başvurucular, kesilen bu cezanın iptali için sulh ceza hâkimliğine itiraz etmiş ancak itirazları reddedilince anayasal haklarının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa'nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkı, 26. maddesindeki ifade özgürlüğü ve 34. maddesindeki toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı çerçevesinde kapsamlı bir inceleme yapmıştır. Sendika üyelerinin ekonomik, mesleki ve sosyal çıkarlarını korumaya yönelik çekirdek faaliyet alanı kapsamında alınan kararlar doğrultusunda yapılan basın açıklamalarının doğrudan sendika hakkı güvencesi altında değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmıştır. İdarenin yaptırımına dayanak olarak gösterilen 5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.32 uyarınca emre aykırı davranış kabahatinin oluşabilmesi için hukuka uygun bir emrin ihlal edilmesi gerekmektedir. Ancak, uygulanan bu yaptırımların temel haklara müdahale niteliği taşıdığı durumlarda demokratik toplum düzeninin gereklerine tam bir uygunluk aranması hukuki bir zorunluluktur.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, usulüne uygun olarak verilmiş bir emre aykırı davranışın salt varlığı tek başına temel hak ve özgürlüklere müdahale etmek için geçerli ve yeterli bir sebep olarak kabul edilemez. Temel haklara yönelik müdahaleyi haklı kılacak olan kamu güvenliğinin, kamu düzeninin veya genel sağlığın fiilen bozulduğunun ya da açık bir bozulma tehlikesinin bulunduğunun kamu gücünü kullanan yetkili mercilerin kararlarında şüpheye yer bırakmayacak şekilde somut delillerle ortaya konulması elzemdir. Mahkemelerin ve ilgili yargı makamlarının, idari para cezalarını onaylarken şablon gerekçelere sığınmak yerine çatışan kamu yararı ile bireysel haklar arasında adil bir denge kurulup kurulmadığını detaylıca irdelemeleri şarttır. Aynı zamanda idareler tarafından şablon gerekçelerle sürekli ve kesintisiz şekilde alınan yasaklama kararlarının, kullanılmak istenen temel hakkı anlamsız ve imkânsız kılacak tehlikeli bir dereceye ulaşması ağır bir anayasal ihlal sebebi olarak tespit edilmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuların mensubu ve yöneticisi olduğu sendikanın çağrısı üzerine, sağlık çalışanlarının mali ve özlük haklarının iyileştirilmesine yönelik Türkiye Büyük Millet Meclisi gündemindeki yasal düzenlemeyi eleştirmek, mesleki haklarını savunmak amacıyla bir araya geldiklerini tespitilmiştir. Eylem sırasında tutulan kolluk tutanakları ile yaptırımı onayan sulh ceza hâkimliği kararları incelendiğinde, söz konusu basın açıklaması nedeniyle hastanedeki kamusal faaliyetlerin aksadığına, kamu düzeninin bozulduğuna veya kamu güvenliği açısından ciddi bir tehlike doğduğuna dair hiçbir somut hukuki değerlendirme yapılmadığı açıkça görülmüştür. Dahası, eylem gerçekleştirildiği sırada olay yerinde herhangi bir kolluk kuvvetinin bulunmadığı, etkinliğin tamamen barışçıl bir şekilde herhangi bir müdahaleye gerek kalmadan tamamlandığı ve idari yaptırımın ancak sonradan yapılan açık kaynak araştırması neticesinde uygulandığı belirlenmiştir.

Yüksek Mahkeme, valilik gibi idari makamların uzun süredir benzer güvenlik gerekçeleriyle il genelinde kesintisiz şekilde on beşer günlük yasaklama kararları verdiğine yönelik başvurucu iddialarının, derece mahkemeleri tarafından hiçbir şekilde ciddiye alınıp araştırılmadığını ifade etmiştir. Bu durumun, demokratik bir toplumda temel hakların kullanımını eylemli olarak imkânsız hâle getirdiği vurgulanmıştır. Uygulanan idari yaptırıma yapılan itirazı reddeden sulh ceza hâkimliğinin, verilen idari para cezasının zorunlu bir toplumsal ihtiyacı ne ölçüde karşıladığına ve yarışan haklar arasında adil bir denge kurulduğuna dair ilgili ve yeterli bir yargısal gerekçe sunmadığı anlaşılmıştır. Tüm bu unsurlar, çalışma hayatına ilişkin ortak çıkarları korumaya yönelik meşru sendikal faaliyet kapsamında gerçekleştirilen barışçıl eylemlere uygulanan cezai yaptırımların, demokratik toplum düzeninin gereklerine uymadığını tereddütsüz bir şekilde ortaya koymuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, sendika hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.